ZORAM POLITIK LEH KHAWLAI TITI
Ram hmasawnna hi a ram mipuite kutah thui tak a innghat tih kan hre tlang ṭheuh awm e. Inthlang ramah phei chuan roreltu thlangtu chu mipui kan nih avangin fim taka ngaihtuahna hmang thei mipui kan tam chuan ramin hma a sawn mai dawn a ni. Khua leh tui tinte hian kan tih tur ṭheuh kan hlen em? Dan (law & order) kenkawhnaah a hnawksak zawngin kan che em? Min hruaitu tur kan thlanna kawngah dikna a lal tawk em? ‘Ka ei ru lo’ ti ngam tur ka ni em? tih te hi kan ngaihtuah nawn fo a ṭul hle mai.
Khawlai titi leh mi thiltithei fate
Veng tinah hian kan sorkar hrawn apiang hi an duhkhawp lohzia leh Mizoram chhiat tawhzia, system dik tawh lohzia hi sawi tawk an awm ṭeuh zel mai. Khawlai leh khaw kar sumo titia sawi chamchi ṭhin chu kan intodelh lohzia, kawng chhiatzia, damloh inenkawlna (healthcare) chhiatzia leh zirna ṭhat tawk lohzia, hna lak fair lo, sorkar contract pek dan, leh sorkar hnathawk ṭhenkhatte ei ruk leh thamna an lak dante a ni tlangpui a. Mi naran pawh hian an chantawk nia an an hriat an chan lohte, sorkar aṭanga hmasawnna ruhrel hmuh an beisei, an hmuh si lohte avanga lungawi lohna chang hi an hre ve vek a. Dikna chu a mit tuamsak niin kawng a bo a, mi thiltithei fate leh an vua leh vangte chu an lian thur thur a, intluktlanna chu phum bo nih an hai bik lo va, pawm zam mai harsa an ti a, khawlai titi a luah a ni.
Heng ngaihthlak fuh chang hian kan hmabak hi a éng lo ṭhin takzet hian a hriat ṭhin a, ṭhalaite tan phei chuan khaw hawi a tawi tup mai ṭhin a ni. Kan kalphung (system) a buaithlak tak chu, hetianga fair lo taka thiltithei fa an nih avanga chan ṭha chang bik leh politician pamhamte hremna tur leh dal theihna tur kawng kan hre mang tlat lo hi a ni. Mi thiltitheite chungah hian danin ro a rel ve thei lo emaw ni tih turin thil a kal fo mai a nih hi. Entirnan, tun hnai lawka CAG Report-ah khan Department pakhat chu cheng Nuai 294 vel lai an hmanna an ziah fel danah, an Excavator (JCB) hman nia an sawi kha lirthei dang a lo ni ta daih tih leh, kha hna kha department hna a ni tih hriat a ni a. A department changtu Minister chu Mizoram sorkara hotu berte zinga mi a ni awm e. Hremna lekkawh a nih kan hre zui rih lem lo. Thil tisual ṭheuh ṭheuh, tute emaw chunga ruah a sur laiin ṭhenkhat chungah chuan ni a eng ut reng mai ni berin a lang. A tawpah chuan retheite rah behna, mi thiltitheite vanram tlafual kan siam hi a ni ta zel si. Heng kalphung ṭha lo hi mipuiin kan vote hmangin kan siam ṭha thei thung a ni.
‘Mipui Sorkar’ Season
Tlaizawngin par hun a nei ang hian, kan politician te pawh hian mipui sorkar an sawi vul chuk hun leh mipui an hmangaih em em hun chu inthlan dawnah hian a rawn inher chhuak ziah tih kan hre ṭheuh awm e. An campaign dan, an vote zawn dan hian mipui mizia, rilru sukthlek pawh a sawifiah viauin a hriat bawk a ni. Inthlan dawnah chuan ‘mipui sorkar’ min tiam a, huapzo sorkar, candidate-te pawhin mi hnuaihnung berte thlengin an va hmuin an harsatnate an dawngsawng a. Hetianga an inphahhniam tak em em chhan leh biak phaka mipui kara an rawn tlak zeh chhan chu mipui ngaihsak tak tak vang aiin tlin an duh vang a ni fo. Khawi Party candidate pawh hian mipui mimir harsatna an hre lutuk a, chu harsatna chu hmang ṭangkaiin vote an rawn zawng ta a, manifesto nen, finfiah nghal tak tak theih awm thei si loin ṭawngkain mipuiah kum 5 chhunga an tih tur an sawi zut zut a, beiseina sang tak nen mipuiin kan lo vote a. An tling ta cheng a, inthlan hmaa an intiamkamna/an manifesto kha an mangnghilh zo ta der ang maiin mipui min hlamchhiah leh ta ṭhinin kan hre fo a. Mahse social media-ah nen chanchin hi a darh chak tawh si a; a sawia sawi leh a taka tih hi a danglamna kan hre tawh a, an thutiamte pawh sawi ni nen lam pawh social media-ah chuan an sawi lang ta fo mai le. Thusawi pawh fimkhur a ngai ta viau mai.
Party tin candidate-te pawh hian inthlan dawn hi chuan mipui hi min bum hnem ve ṭhin ngawt mai. A chang chuan Mizoram hmangaihtu tak tak thlanchhuah tur hi an awm ang em tih mai a awl. Mipui chhiahhlawh tura rawn pen chhuak chuan mipui chhiahhlawh a nih hre rengin, mipuite hi thu chauh ni loin min VVIP se kan ti takzet tawh a ni. Mizoram tan ‘Sem Policy’ aia pawimawh zawk, retheihna aṭanga inkhaichhuahna tur tih theih hi a tam asin. Heng – inkalpawhna kawngpui fur khat chauh ni lo daih te, sorkar sikul ṭha, zirtirtu mamawh zat awmna ngei, kuthnathawktute tana loan awlsam zawk te, healthcare mi tin, thingtlanga awm zawng zawngte ban phak leh adt., sawi vek sen pawh a ni lo. Heng hmasawnna ruhrel ṭha min dinsak thei tur hi thlanchhuah kan chak a ni. Tun aṭang chuan kan hruaitu thlanchhuahte chu kan harsatna su kiang theitu ni tawh se la, tih hmasak tur hria leh ti ngam, dik taka thil ti, Mizoram leh mipuite ṭhatna duh tak taktu ni turin kan duh a ni. Manifesto ziak leh sawiah chauh hmasawnna, a taka hmuh tur awm si lo hi mipui hian kan kham thawkhat tawhin a lang. Ṭhalaite pawh hi an muhil reng tawh lo tih kan hriat a ṭha ang. Thil tisual, hremna pumpelh rihte leh thil dik lo titute hi ṭhalaite hian kan en liam mai mai tawh lo a, a hun takah chet chhuah hun a awm ngei ang.
“Mahni Tana Chakai Khawrh”
He ṭawng upa hi kan hre zul hlawm ang a. A ram pum huapin, engtin nge mahni tan chakai kan khawrh ang? Pakhatnaah chuan–Vote kan thlak ngei ngei tur a ni. Vote thlak khua leh tui kan nih anga kan mawhphurhna a nih avangin kan duhzawng an awm loh chuan NOTA hmet tur tal pawn vote thlak tur a ni. Mahse, a chhia zinga a ṭha kan tih ber vote hi NOTA hmeh tawp ai chuan a sawngsawhlawt zawk mai thei. A chhan chu, keinin NOTA hmet mah ila tute vote emaw khan kan chungah ro an rel dawn tho a. Chuvangin mahni chunga roreltu tur chu thlan ve hram theih a ṭha hle. Kan vote turte chu mi dik, mi pamham lo, ram tan a nih chuan nihna kalsan ngam, thiltih dik loa mawh laa MLA/Minister nihna aṭang pawha bang ngam, Pathian thu a taka nunpui ngam mi thlanchhuah tum ila. Chutiang thlan tur chu party te pawhin rawn candidate thei se a ṭha ngawt ang.
Pahnihnaah chuan – Sorkarna siamtute kan vil zui tur a ni. Inthlan hmaa an campaign lai leh an manifesto angte an tihlawhtling em? An hna dik takin an thawk em? Sorkar an kaihhruai danah induhsakna hleihluak (nepotism), eirukna leh ram tichhe zawngin an khawsa em? An thutiamah an ding em? tih thlengin kan um zui ve zel tur a ni. Opposition party te pawhin Ruling party-te an thusawi, an hnathawh, an manifesto, an chetna engkim hi chik kilh kelhin, thil tihsual an neih chuan hrem lohin chhuah lo se la. Mipui sum lo fanghma no ei ṭhinte phei chu hremna pumpelhtir lo tura bei turin mipuiin kan beisei a ni. Mimal, mipui, Ruling leh Opposition in kan tih tur dik tak kan tih ṭheuh chuan hei ai hian hma kan va sawn nasa dawn tak em aw!
Inthlang rama kan awm avangin roreltu thlan kawngah mipuite hian mawhphurhna sang tak kan nei. Sorkar ṭha siam tur leh sorkar a kal dik theih nan mimal rilru sukthlek a dik hmasak a ngai a ni. Inthlan dawna mahni chhungkua emaw, mimal tan beisei neia candidate-te kan hmachhawn a, sum tlem azawng emaw, luhai theihna tur emaw mai mai beiseina hian candidate te sum tam tak sentirin, chu chuan an tlin hnuah an senso hmuh let tuma sum umnaah a hruai ve thei a. Sem tam thei apiang tlin theihna ram chu ni lul lo ang u.
Nang leh kei, mimal tin aṭanga inṭanin, he ram tluchhe mek, leiba ngah em em, eizawn harsa em em, mi rethei leh hausate inkar zau lutuk tawhna ram hi siam thar leh turin mawh kan phur a ni. Mahni tan ṭheuh chakai khawrh turin kan inpeih em le? A chhan chu ‘I ram leh hnam a boral chuan nang leh I chhungte in him bik lo vang.’
- S. Zahmingthanga