Written by
- Ṭhuamtea Khawlhring

RAM LEH HNAM DAMNA THLIRNA TLANG DANG



He khawvel hi sual leh ṭha inbeihna a ni, chu chu kan hre ṭheuh mai. Mizoramah pawh hian mihring chi hnih kan awm niin a lang a, chi khatna chu ram ṭha zawk beiseitute an ni a. Mizoram hi tun dinhmun aia ṭha zawk, changkang zawk leh hmasawn zawkin a awm thei niin an hria a, chu chu an thlir a, an beisei a ni. Mihring chi hnihnate chu kan ram hi tun aiin siam ṭhat leh chuan ngaihna a awm tawh lo niin an hria a, an beidawng a, thil ṭha tih pawh an phur lo. Mi dang pawh an ṭha chuang lo va, eng vangin nge kei hi ka lo ṭhat viau bik ang tih rilru an pu thuk hle. Mi tih ang tih ve tur, a theih chuan ei ruk tur, dik kher a ngai lo, rinawm kher a ngai lo an ti mek a ni. Chu mihring chi hnih chu tuna Mizoram chhungah hian a rukin kan inbei mek niin a lang. Chumi karah chuan, kan mawl ang angin, ram leh hnam tana ṭha tur nia kan hriat kan han ziak ve leh dawn a ni. Lungte tal kan au chhuak ve leh poh a ni ang chu.

MIZO PUM CHHUAK (MODEL) : Kum 1972-ah UT kan ni a, kum 2022-ah chuan a kum 50-na lai a lo ni ta. Kum 1986 (hman ṭanna tak chu 1987)-ah State-ah hlankai kan ni leh a, tunah chuan kum 36 vel lai a lo vei ve leh ta reng mai. Hetih hun chhung, kum 50 vel zetah hian kan ram hi mi fing tak tak leh ropui tak takte’n an lo kaihruai tawh ṭhin a. An theih ang tawka ṭha ṭheuhin hna an thawk a, tu mah hi dem tur an ni lo ve. Kan aiawh atan kan thlanchhuahte hi ar chuk tui lo khawpa kan sawisel ṭhinte hi sim a ṭha khawp mai. Tuna kan han sawi tum chu, miin a tum tak tak chuan, thil tih theih loh hi engmah a awm lo tih hi a ni. Mi fing tam tak chuan sapṭawng ril pui pui tel deuh nuai khan min hnial an chak viau mai thei a, keini chuan thu hril atthlak hi kan hril zel dawn a nih hi.

Mi fate chuan Mizoram hnuk an vuan a, ṭha ber leh dik ber an tihna kawngah an hnuk kal ṭhin a. Keini ang, ṭhi beh ve pha lo leh ram hnuk vuan pha loho chuan a beksamah kan kêk ve leu leu a, mawlmang takin kan au chhuak ve a nih hi. Ram tana ṭha tur nia kan hriat chu sawi ve theihna chanvo kan nei ve miau si a. Tichuan, kan ram awm dan, tun kum 50 chhungte kan thiam ang angin kan han thlir ve a, state dangte leh ram dangte nente kan han khaikhin kual ve a. Hruaitute dem leh sawichhiat mai hi a ṭul ber lo va, chu ai chuan a tih dan ṭha zawk kha kan hriat chuan sawia inkawhhmuh mai tur a ni. Kan harsatna chhan lian ber pakhat ni ṭhina lang chu, a theihna lam thlir lo va, a tih theih lohna lam kan thlir nasat zawk vang ni fo ṭhinin a lang. Fin leh lutuk pawh hi a ṭhat lohna a awm a, a harsatna leh a theih lohna lam thlir thiam mi fing hi he ram hian a mamawh lo. A tih theihna lam leh a ṭhatna lam thlir ṭhin mi a mamawh zawk. Chutiang mi, thil tih tawh seh tlat mai, a hlawhtlin hma loh chuan thlah duh hauh lo hi he ram hian a mamawh a ni.

Tu mah tihchhan bik kan nei lova, kan officer lian mi thiam rual leh kan ram roreltu mi fing rualin kum tam tak chhung chu he ram hi an lo kaihruai ta. Mahse, vawiin ni thlenga kawng sir vantlang zun ina patling ektum la let nget ngut reng maite hi, mak tih a hun tawh. International level teh meuhin, changkang mang khenin, stage zawl laiah kan intihsiak a, kan ri mup mup a. Aw, kan hmelte a ṭhain, kan piante a nalh a, kan rimte a va tui tehlul em! Kalna leh hawna, boruak lum leh vawta vawng thei car man tote chu a ding tlim hmur mai. Mahse a bul maia vantlang zun in chhung kha tu mahin an ngaihsak si lo. Heti khawpa kan intihchangkan tawh laia vantlang zun ina ektum a la tam em emte hi, mipui pawhin mak kan ti lo hi a mak a ni. Fur ruahtui tamna, tlangram hmun awihah kan awm chungin, tuihawk kawng bo a luang dul dul reng maite hi a mak tih a hun tawh. Tih dan dang kan thiam a hun tawh a ni, pute u. (Kha pui, sawi na mek laiin, i bula ṭhu khan, A theih loh ang a lo ti rilru leh e law? )

Ni e, Mizo pum chhuak (Mizo Model) i siam ang u. Khawvel ram dangin an tih theih reng tih ve theih loh kan ngah lutukte hi, bansana ṭhansan a hun ta. State dang leh khawvel ram dangin an tih theih loh leh a nachang pawh an hriat loh, Mizote chauhin an thiam leh an tih theih, bik nihna, ‘Mizo Model’ hi kan siam thei ang em? Mi ramin an entawn tur khawpin he hnam hi kan vawrh sang thei ang em? Mizo fate hian mi thluak ang kan pu ve phak em? Mi thluak aia ṭha hi kan lo pu reng zawk lo maw? Mi tih dan entawn kumkhua tur leh, Lal Isua lo kal leh hma chuan hnam dang tlawna an laka pûr chàwk reng tura duan hi em ni kan nih? Khawvel hriat hlawh tur leh khawvelin an chung en theih tur hian Mizo fate hian eng nge kan tih theih? Chumi kawng chu dap chhuaka chumi kawnga min kaihruai theitu tur chu tu nge awm? Pute u, chhang teh u. Office tukverh darthlalang pakhat, Rs 50/- man lek keh palh pawh a thlakna tur nei lo khawpa officer rethei hlir em ni kan kawl le? Ni lo vang. A ni lul lo vang.

MORAL REFORMATION SUBJECT : Engkim lo chhuahna bulpui chu thinlung a ni. Thinlung ṭha, rilru dik miin a put loh chuan ding leh veiah a bo mai ṭhin. Thinlung lam siam dik hmasak hi he ram hian a mamawh a ni. Eng tin nge kan tih tak ang le? Mi fingte leh mi thiamte an ngawi ṭhuap si. He thu hi, kum 18 kalta, kum 2004, November thlaah khan, YMA Chanchinbu CYMA chhuah thla kip chanchinbuah, thiam loh dan ang angin kan lo ziak ve tawh a, sawi zui a hlawh lo hle. Tun hnu deuhah hian a ri ve ta fo mai. Rilru lam chher dik hmasak hi ṭul kan ti takzet a nih chuan Sawrkar leh a hnuaia thawk Officer mi thiam rual chuan tih dan tur kawng kal chu an hre em em ang. Amaherawhchu, ṭul lo kan ti emaw, a theih lohna lam chauh kan thlir tlat emaw a nih chuan, Chhura chengkek lo tur ang mai kan ni ang.

Kan ramah hian zirna sikul tam tak a awm a, heng zirna sikulah te hian Class X thleng talin, subject pakhatah Moral Reformation hi telh ve ni ta se, tlem te tal chuan hma kan sawnpui ang em? A theih phei chuan he subject bik hi vil ngun bik (compulsory) ni ta se. Class VII aṭanga Class X thlengin, he subject bikah hian mark 100-ah mark 80 tal hmuh tlin ngai ngei ngei se. Moral Reformation subject bikah, Class X chinah, mark 80 hmu tling chin chu, kawng hrang hrangah, hna zawnna kawngah te, thil tihna kawng dangah te duhsak bik ni se. Mizoram sawrkar hnuai leh Mizoram chhungah hrim hrim hna thawk tur an nih chuan, Moral Reformation subject bikah 80% mark an hmu ngei a ni tih lanna lehkha phût tel kher zel ni se. Chu chuan nun dan dik leh ṭha zawk kan duhna kawngah hian nasa takin hma min sawntir ngei a beiseiawm hle a ni.

Khai le, hetiang hi a tih theih lohna lam, chhan ṭha tak tak leh ril tak tak kha sawi tur a awm leh ṭeuh mai thei e. Keini erawh chuan, mihring nun siamṭha tur hian tih dan ṭha zawk kan hriat phak loh avang leh a tih theihna lam zawk thlir zel hi ṭha kan tih vangin, mawlmang takin kan han au chhuak a ni e. He Zoram nuam hi, theih lohna ramah kan siam zel mai dawn em ni le? Kumkhua chatuana mi chawmhlawm tur kan ni emaw intih tlatna hi bansana mahni kea din chhuah a hun ta. Kum 30-50 chu rei tak a ni.

TA NEIHNA RILRU : Mizote ze ṭha lo tak pakhat chu, sawrkar thil leh vantlang thil reng reng, mahni ta anga en theih lohna rilru kan pu tlat ṭhin hi a ni. Hei hian hnam damna tur a khawih pawi thei a, ram hmasawnna tur a tikhawngkhawbai ṭhin. Ram tan, sawrkar tan leh pawl tan, mahni mi mal ṭheuh kan pawimawhzia hi kan chhût thiam lo fo niin a lang. He rilru piang sual laklawh khawlo tlat hi eng tin nge kan siam ṭhat ang le?

Thil hi a chhiatna lai kan hria a nih chuan a siam ṭhat dan tur pawh hre tel ila a ṭha hle. Damlo natna tidam tur chuan a eng lai tak nge a na lai chu tih hriat chhuah hmasak a pawimawh ang bawkin, ram mipuiin chhiatna lai kan neih chuan, kan chhiatna chu eng nge ni a, eng vanga lo awm nge tih kha hriat hmasak ngei a ngai ang. Eng vangin nge mipuite hian sawrkar thil leh vantlang thil hi mahni ta anga kan en theih loh? Eng nge a chhan ni ta ang?

Pakhatnaah chuan, kan sawrkar hna thawh dan hian a hrin chhuah a ni thei. Sawrkar hnathawkte kaihhruaina dan bu a awm ṭhin a, chumi zawm lo emaw, chumi piah deuh thlenga kal ṭhin kha kan lo chin dawklak tawh emaw a nih chuan insiam ṭhat a harsa mai thei. Tun hma hunte han ngaihtuah ila, Mizote zingah sawrkar hna thawk awm lem lovin mi tin chu lo neia ei zawngin, intluk tlang takin kawn khatah kan liam dual dual ṭhin a nih kha. Mahse, hun a lo her zel a, kan ramah sawrkar hna thawh turte a lo awm ṭan ta a. Hah taka kut hna thawh ngai lovin, in chhung daihlim hnuaia ṭhuin, thlabi hlawh an lo nei ta a, kamding an lo ni ta. Chutiang mi chu ngaihsan rawn an ni ṭhin.

Hun a lo her zel a, sawrkar hnathawkte hna thawhna hmun tur office hrang hrangte a lo ding chho va, an hnathawhna tura an mamawh thil hrang hrang chu sawrkar hnen aṭangin a thlawnin an dawng zut zut mai a. Anmahni pawisaa lei ngai hauh lovin, lehkhapuan leh kawlawm thlengin an dawng a, eng thil mah chu ren a ngai lo va, an hawp bawk a; an chawm bawk a ni ber mai. Sawrkarin ram hmasawn nan kawng hrang hrangah nasa takin hma a la chho zel a, thil tam tak a ti a. Kawngpui a sial a, electric ban a phun a, in a sa a, motor a lei a, sawi sen a ni lo ve. Chutianga sawrkar thil tih leh a hmanrua/bungrua a leite chu, a thawktute ngei pawhin, anmahni pawisaa lei a nih miau loh avangin a neitu nihna thinlung puin an enkawl thei lo va, a chhiat palh pawhin an sum tlang siki duli pawh a hek der si lo. Chu kalphung chuan, ni khua a lo rei zel a, sawrkar thil reng reng, mahni ta anga en theih lohna thinlung mipui zingah nghet takin a tuh ta tlat mai niin a lang. Thlabi hlawh neia a thawktute ngei pawhin anmahni ta anga an en theih loh chuan mipui mimir tan phei chuan mahni ta anga en kha a theih loh ni berin a lang.

Vantlang pawhin, pawl angin emaw, kohhran angin emaw, khawtlang tan thil ṭha tam tak an ti ve ṭhin. Chu'ngte pawh chu mahni ta anga en theihna thinlung pu hi kan tam lo viau zel mai. Tuikhur hiah te, rizap ram ngawhumhalh te, sangha dil siam te, sangha leh nungcha humhalh te, a tam mai, neitu thinlung pu hauh lovin, a ruk a rala lo suasam duh leh lo tichhe duh kan tam viau zel mai. Hetiang rilru hian ram hmasawn zel tur leh mihring changkan chhoh zelna tur a dal a, tihreh thiam a ṭul ngawt mai.

Pahnihnaah chuan, political party ṭan lam kan neih len lutukna hian khawtlang nunah lungrual lohna leh inen hranna a siam a, mi dang thil chu kan ta angin kan en theih loh phah ṭhin bawk niin a lang. Mi party-in ram leh khawtlang tana ṭha tur nia an hriat, nasa taka an thawh vete pawh, chhe theihtawpin kan insawiselsak a, infaksak chu sawi loh, insawichhiat kha politics ber emaw kan ti a, a mual bovin kan bo a ni. Tidamtu kan mamawh.

Pathumnaah chuan, kohhran hrang hrang mi leh sa kan nihna hi a chhan pakhat ni ve bawkin a lang. Mahni kohhran ṭan kan ti na lutuk te, mi kohhran chu chhe zawk leh ṭha lo zawk nia kan ngai deuh tlat maite hian inpumkhatna a tichhia a, inen hranna a tuh a, khawtlang leh ramin a dam loh phah ṭhin. Chu bakah, kohhran mi leh Pathian ringtute chu, he khawvel thil laka inthiarfihlim tura inzirtirna hi a nasa hle pawh a ni thei bawk.

Palinaah chuan, khua leh khua, veng leh veng inepna, intaina kan nei lian lutuk pawh hi a chhan a ni thei. Mizoram chu ram zim tê a ni a, mihring pawh tlem tê kan ni. Ṭanrual ṭhap ṭhap ṭhin àwm tak a nih lai hian, khaw ṭhenawmte hi kan iner viau zel a, ni tin inau phak leh veng ṭhenawmte pawh hi kan inhmu sakhi fo mai. Hetiang rilru hian, ta neih theih lohna mi thinlungah a tuh thei a, lungrualna leh inpumkhatna lam hawia ṭan kan lak nasat a ngai hle a ni.

Kan ram leh a chhunga thil awmte hi ta neihna rilru kan put a ngai. Chu chu ram hmasawn nan a pawimawh hle. Kohhran upa rinna thuk tak nei mite pawhin, Bible thianghlim zakzeh chungin, kalkawng sira sawrkar ban phun tlu mai mai chu a kal pel tuk tin a, pawi tihna a nei miah lo. Pathian thu hriltu ropui tak takte pawhin, khawi lam leilaitute'n emaw kan ram lui thianghlim an leivunga an chhilh dur dur pawhin pawi tihna leh veina an nei lo. Sawrkar tihtur a lawm, duh leh sawrkarin ti ang hmiang tih hi a ni vek zel mai. He rilru hi kan paih bo a ngai. Kawngpui lo laih chhiat mai te, kawngpui neka ban phun mai te, pisaa mi thil han hawn zeuh maite kha pawi tihna an nei lo va, an vanram kaina tur a dalin an hre lo.

Engtin nge ta neihna rilru kan put theih ang? Sawi tur kawng tam tak a awm thei ang a, tlem tê han sawi lang thuak thuak ila. Kut bawlhhlawh chunga sum thianghlim lo la lut tam thei apiang ngaihsanna rilrute hi kan paih a hun tawh takzet a ni. Mi dik leh rinawmte kan chawimawi thiam a ngai. Mahni hna thawk ṭha, hna thiam, rinawm, dawngdah ve mai mai ngai lote hi, kan ning a, kan rel phar nasa ṭhin. Hei hi sim hlauh tur a ni. Mi dik leh rinawm, taima leh ṭhahnemngaite chu chawisan zel zir ila. Tin, he ramah hian mi thiamte hi duhsakna pe nasa deuh deuh ila, an nunkhua a nawmna tur pawh ngaihtuah zel ni se. Tu'n huatah lo chang lo se, engmah thiamna leh theihna nei lem lo, ram leh khawtlang ṭhatna tur pawha ngaihtuahna seng eih ngai lo leh pen chhuak ngai lote kha, mi thiamte leh mi ṭangkai zawkte aia tui dawng tam zawk an ni ziah ṭhin em? Chutiang thilte chu a fair mawlh lo va, tihreh a ngai. Mi thiam leh ṭangkaite chu an thiamna leh theihna ang mil zela voh leh duat pawh a ṭha e. Mi mal anga ram tana mahni mawhphurhna hria (responsible citizen) ni tura inzirtir uar pawh a ṭul hle. Tlawmngai pawl leh kohhrante pawhin kan inzirtir nasat a ngai a ni.

TLANG RAWT HNIAM : Ta deuh deuh a! Mi fate pawhin an lo ngaihtuah fo tawhin a rinawm e. Amaherawhchu, sawi rik chu a hlawh lo hle. Kan hriat ṭheuh angin, kan ram hi tlangram a ni a, phaizawl sawi tham kan nei meuh lo. Tlang hriam tak tak leh sang tak tak kara khawsa kan nih avangin hmasawnna hna hrang hrang pawh thawh a harsa bik ṭhin hle a nih hi. Engtikah mah tlangte hi an rawn zawl phut dawn si lo va, tihdanglam dan leh hman ṭangkai dan kha kan ngaihtuah mai a ngai ta a ni.

Mi tam zawkin kan eizawnna bulpui ber, lo neih lam pawh hi, rem leh rem lovin tlang pang awih karah kan nei kum tin ṭhin a ni ber a. A kal kawng a chhuk chho a, chet vel a rem lo va, buh leh thlai dang kan thar hlawk thei lo. Kan thar hlawk chang pawhin a thiar chhuahna lamah buaina kan nei zel tho niin a lang. Kan hrawn tawh sawrkar hrang hrang leh department hrang hrangte pawhin theihtawp an chhuah ṭhin a, mahse kan chenna leilungin a zir miau loh chuan, Mizoram kan luah lum ṭan tirh aṭanga kum 300 hnuah pawh hian intodelh chu a la harsa hle chu a nih hi.

Hman ṭangkai dan dang awm si lo, kum tin deuh thawa kan vah chereu ṭhin ni bawk si, thing leh mau pawhin a bawh lutuk tak lohte hi a awm nual awm e. Engpawhnise, hmun thlan bikte neiin, tlangte hi rawt hniam ta ila; chungah chuan buh leh thlai dangte hlawk zawka thar chhuak turin, tunlai thiamna nena ṭangkawpin, intodelh ngei turin ṭan la ila a ṭha viau lo vang maw? Hmun zawl tam tak kan siam theih chuan, buh leh thlai chinna mai bakah, thil dang atan hman ṭangkaina tam tak a awm bawk ang.

Tlang rawt hniam hi thil awlai a ni lo vang tih chu U Zoawna te pawhin an hria e. Mahse, Mizote hi thil awlsam chauh ti thei tura duan, thil harsa chu engmah ti thei lo tura duan kan ni bik lo vang. Ram dangin an tih theih loh leh an thiam loh pawh, ti thei tura siam kan nih hi kan ring tlat. Khawvel ram dangte entawn luai luai ni turin Mizote hi kan invawrh sang thei ang tih hi kan ring bur mai a ni. Chumi kalkawnga min hruaitu tur leh min kalpuitu tur, mi thiam bik, mi thlekna lama thle ve mai mai lo, mi en lohna lam en ṭhin, hmathlir thui tak leh ṭha tak nei mi, a ngaihna hria, seh tawh chu thlah mai mai ngai lo ang chi kha kan mamawh. Ram danin a phal ang chin leh, phalna lak ngai ang chi zawng zawngte paltlanga chinfel dan thiam hi, kan officer liante zingah leh kan ram hruaitute zingah an awm dawn chiang e. Kan ramah chuan engmah hi a tih theih tak tak loh ve tia dawih aw chhuaha meng khup lup lup tur chi kha he ram hian a mamawh tawh lo.

April 20, 2021 Vanglaini chhuakah khan Pu F Vanlalrochana chuan Tlangte Hnehtu mi ropui pahnih chanchin min hrilh a. Dashrat Manjhi-an thirkhen pakhat nena tlang lianpui mai a bitum thu leh kum 22 chhung zet a beih thu te, a lo hlawhtlin tak thute a nih kha. Jalandar Nayak-a pawhin kum 2 chhung zet tlang sut tlang tuma hmanraw mawlmang tak nena a beih thu leh a hlawhtlin thu kan hmu bawk. Tumna a awm chuan kawng pawh a awm a ni, Mizo fate u, beidawng suh u.

Tho la, ding ta che.

- Ṭhuamtea Khawlhring