Written by
- CT Lalrinawma

ISRAEL MIPUI MAKTADUAI 10 AN TLING VE TEP TA ISRAEL AṭangIN ZIR TUR A AWM ANG EM?

Tunlaiin Israel ram chuan an ram Independence vawi 75na (75th Independence Day, May 14) lawmna ropui takin an hmang ṭan mek a, an politician-te ṭawngkam leh ram hmangaihtute ṭawngkam chhuak ngaihnawm leh lung si tak tak, lungril khawihtu leh rilfang zut raih, thlunglu tihai muk thei thlenga an ram leh hnam hmangaihna leh, hnam leh ram ropui ni tura harsatna tam tak thlipui tleh kara an lo din chhuah a, an lo dam khaw chhuah dan, etc ilo chhiar tur a tam hle.

Israel fate chu khawvelah hnam tam tak an ni lova. Mahse, keini Mizo-Zofate ang maiin khawi hmun leh ramah pawh awm mahse, in ngaihven leh ṭanpui peih em em an nih avangin, Adolf Hitler-a ho Nazi sipaiten thah chimih an tum laia an beih lai pawhin an in ṭanpui a, "thinlung hmun khat" an putna leh Judaism nihna te chuan harsatna leh tihduhdahna leh suatmang (genocide, holocaust) tumna karah chuan an kut suihna te chu an vuan nghet tawlh tawlh zawk a! A tawp a tawpah chuan hrui hrual fim ṭha leh tlo tak, ṭangkai taka hman theih turin an lo chhuah phah ta a ni.

Anmahni thah chimih leh ṭhendarh tumtute chu khawvel hmun hrang hrangah hlau leh khur chungin sahimna zawngin tlan bo in, bihruk bo hlen tum mahse, Israel fate chu hnam an nihnaah an chiang si a, a tawpah an bihrukna ram aṭangin anmahni tiduhdahtute leh hnam anga suat mang duhtute chu an chhui chhuak a, an ram dan anga rorel sakin ṭhenkhat chu khaihlum an ni.

Hetiang taka Israel fate anga hnam tih duhdah tuartute hi an tam lo. Bible leh khawvel History bu te kan chhiar chuan anni aia tihduhdah leh ṭhendarh a, awp beh tumtu hnam hi khawvelah an tam lo a ni!

Pathian hnam thlan" tih ni bawk ṭhin mahse, an hnam thilah na na na chuan eptu pawl leh pawl lo, Juda saphun leh phun lo te an inthliarin, diriam leh ṭawngkam fei ki bar nei te leh inhmuhsitna leh deuhsawhna (abusive, insult) ang chi an nei ve lo! Arpui mei tan leh kawi kawm thin ang ṭhapin an awm thei zel a, an ram leh hnam thilah, hun lo kal zel tura an dam khawchhuahna tur thlirin lungrualna an nei leh ṭhin chu an entawn tlakna em em a ni.

Ka ṭhian pa, Turkish Muslim, London-a awm ṭhin Ibraheem-a chuan fiamthuin, "Juda ho chu ṭhian ka nei nual a, keini Arab leh Muslim aiin ṭhenkhat chu kawm an nuam zawk daih. Khawi hmunah pawh awm sela, Juda/ Israeli hote chu an ṭangrual thei zel a. Sumdawnnaah pawh che chhe deuh, tlachhe deuh awm mahse an inṭanpui tawn a, an in khai chhuak leh mai ṭhin. An hnam tlem tehlul nen, an ti ṭha thei asin! " tiin nui vur vurin min hrilh.

Tun hnai mai khan Israel Central Bureau of Statics chuan thuchhuah siamin, tunah khuan Israel rama mihring cheng mek zat chu 9,727,000 an ni a, chung zinga 7,145,000 te chu Juda fir hlang an ni a, 73.5% an ni. Arab hnam 2,048,000 (21%) awm ve mekin, hnam tenau (minority) 534,000 (5.5%) zet an awm, a ti. Chung "minority" te chu khawvel hmun hrang hrang aṭanga pem lut an ni.

Nikum 2022 khan mi 216,000 (2.3%) in an pung chhova. Naupiang 180,000 awmin, pem thar (new immigrants) 79,000 an awm bawk. Thi erawh 51,000 an awm. Mihring cheng zinga 28% vel zet te chu kum 14 hnuai lam an ni.

i24News chuan Israel rama pem thar, pem lut te chu maktaduai (million) 3.3 zet an tling a, chung zinga 43% erawh chu kum 1990 hnu lama pem lut te an ni, a ti. Israel rama pem lut emaw, an sakhua (Judaism) pawmtute chu an rama an luh hma leh luh hnuah uluk takin Israel ram dan te leh sakhaw kalphung leh te zirtir ṭhin an ni.

Israel chuan an ram pum huapin, "Remembrance Day" tih holiday neiin, chumi Ni chuan an ram leh hnam tana beitu Sipai thite hriatrengna an hmang ṭhin a. Voice of America (VOA) chuan, mi 24,213 thi te leh hel (militant) beihna tawktu 4,255 te hriatrengna urhsan takin an hmang, a ti. He "Memorial Day" ah hian an ram leh hnam tana beitu thi tate zahna chibai bukna leh hriatrengna leh chawimawina hun an hman ṭhinah hian, ram leh hnam tana rinawm leh inpe thuk zel turin an infuih thar leh ṭhin a ni.

Israeli President Isaac Herzog chuan, "Israel khua leh tuite u, kuminah hian ral khel dar (siren) te chu vuak rik chamchi an ni a, he thil hi ram chhunga chengte tana puanven sawi chhing a, inralringa tho chhuak tura kohna (signature call, wake-up call) a ni e. Ram chhungah boruak chu a rit hle a ni," a ti.

Prime Minister Benjamin Netan­yahu chuan, Jerusalem khaw­puia sipaite thlanmualah thuchah sawiin, Israel hnam leh ram tana thih lu pu ngama beitu, nunna hial chantute chu mipuiten zahna leh chawimawina chibai buk tura fuihin, "Tu chhuan lo la awm zel (generation to generation) turte chu mahnia nghet taka an din zel theihna turin leh Israel ram zalenna tura kan ṭanruala din ngheh tlat a ṭulin, a pawimawh a ni... kan sipai huaisen, ram leh hnam tana an nunna hlu tak hlantute hmaah zahna leh chawimawina chibai bukin kan kun tur a ni," a ti.

Israel hian kum 1948 May 14-ah Independence a nei a, Hebrew calender angin ram pum huapa chawlh niin, Palestinian hote tan erawh chuan he hun hi Juda/ Israeli hoten hlim leh lawm takin an hman laiin, "Arpuia lungchhia, Sanghara lung lawm" tih ang deuh khan, an tan "Zan lung ngaihthlak" tih ang maiin, "Chhiatni Ni" (catastrophe) tiin, anmahni tawnga "Nakba" tiin an phuah a. Kum 1948 khan mi sang tam takin an in leh lo leh chenna hmun te an tlanchhiatsan a, lungchhe van kai takin hun an lo hmang ral ve thung ṭhin a ni!

Keini Zofate/ Mizo hnam tlemte te pawh hi Israel fate ang maiin, khawi hmun leh ramah pawh awm ila, kan in pawh hma bikin kan in ngaihvenin ngaihsak viau zel rih a, thil lawmawm tak a ni. Tu chhuan dang leh ṭhangthar ( new generation) lo la awm zel turte tan, kawng ṭha zawk leh hnam inpumkhatna leh ṭanrualna turin rahbi ṭha rah ngam, tlo tur i chher chho zel ang u.

Kan chhehvela hnam tam zawk leh sakhaw tam zawk Buddhists (Myanmar), Hindu (India) leh Muslim (Bangadesh) te inkarah chimral tham lekin kan awmin kan cheng mek a nih hi. Chuvangin hruihrual fei tak leh tlo tak, hman tlak taka kan awm zel theih nan, i ṭangrual zel ang u.

Vawiina kan chi tuh rah leh ṭanrual thiam dan a zir zelin, kum za tam liam hnua Mizo tu chhuan lo la awm zel tur (generation to generation) te hmakhua chu a hril dawn si a.

- CT Lalrinawma