INTIH PA NA CHI A NI LO

Mizo hi hmanlai kan pi leh pu hunah khan mipa chu inti pa tak mai kha an ni a. In chhungkhurah pawh Pa tak maia awm ṭhin, nu an buai em em lai pawha lo thlir a awmhmuna ro lo rel mai ṭhin kha an ni a. Nuin buai tak chungin in chhung khura hna a thawh lai a, bai a liam dawn pawha khawih pha reng chunga “Nu-i I bai a liam,” lo ti ngat ṭhin kha an ni. Chhungkaw pa kha an lal a; an hlau thiam bawk. Hmeichhe hna kan tih in chhung sekrek khawih leh nau awm ang chi reng reng kha chu mipa tih turah an ngai lo tawp mai kha a ni. Khati hna nupuite lo tihpui deuh kha chu ‘Thaibawih’ ti khan an nuihzat deuh mai ṭhin. Tun thleng pawh hian mi ṭhenkhat hi chuan kha hun kha an la chhawm deuh a. Mahse, khawvel ṭhang zelah kan kalsan deuh tulh tulh ta niin a lang. Hmanlai Mizo mipa kha na tawrh pawh an chhel a, a theih chhung chu na han sawi mai mai pawh kha an duh lo. A chhel pawh an chhel narawh e, an huaisen bawk a, tluk loh rim nam an ni. Taitesena, Neuva, Vanapa leh adt. te pawh kha an huaisenin an chhel teh e, pa tak mai kha an ni ringawt mai a ni. A hunlaiah chuan kha'ngte khan ngaihsan an hlawhin, Mizo awm chhung chuan an hming a dai tawh kher lo vang.

Tunlaiah erawh chuan thaibawih kan han tih mai angte kha kan hnuchhawn ta tulh tulh a. Ram changkang zawkte tih angin hmeichhe hna leh mipa hna pawh awm chuang lovin kan thawkho ta suau suau mai a ni. Hmeichhiate pawhin mipa hna anga kan ngaih ṭhina kha an thawk hreh tawh lo va, bazarah han kal ila, hmeichhiain sa an sat a, mipa aiin an hnehsawh emaw tih mai turte pawh an awm ta. Lirthei abikin two wheeler-ah te hian mipain hmeichhia chu a phur tura ngaihna kha a la rei lo hle, tunah chuan two wheeler ni se hmeichhiain mipa an phur ta lawp lawp a, car leh motor lian thlengin an khalh ve ta zel a. Ram hruaitu leh kohhran thlengin hmeichhiate an báng ta lo a ni. Chutih laiin hmanlai nun chhawmna chin hi kan la nei deuh tho mai a, mipa chu pa taka awm duh hi an la awm ve tho mai. A enga pawh chu ni se, mipa chu Pathianin hmeichhe lu ni tura a siam kha a ni a, lo intipa deuh pawh awm se an thiamawm tho mai. An tia lawm, ‘Pa pakhat pawh an vawk vulh lai an rawn lei dawn a, an nu a lo ṭawng ve zauh kha a ngaithei lo va, “Hmeichhia a lo ṭawng ve aiah in ngamna chanvea tlawmin la rawh u,” a ti ta bur mai a ni.

Tun ṭuma kan sawi tum tak zawk chu; tunlaiah Mizoramah natna a tam ta em em mai a. Zan tinin LPS news-ah mitthi leh nau piang an puang a. Mitthiah hian mipa a letin an tam zel ta mai a, hei hi eng vang nge ni ang tih hi ngaihtuah ngai tak a ni. Ram changkang zawkah hi chuan a hmei a pain hriselna hi an ngai pawimawh hle mai a, an hriselna in-checkup hi an ti ngun (regular) hle. Mizo mipa hian kan pi leh pu aṭanga kan la chhawm nge ni dawn ni? Kan hriselna lam inentir (checkup) hi kan hreh tlat mai a, pa lo deuh hian kan hria nge ni dawn ni? Tunlai khawvel ṭhang zelah rim taka hna thawh leh thlan tlaa hna thawh tur a tlem ta a, Office-ah leh hmun dangah thlan tla lem lovin hna kan thawk a. Kan ei a lo tui tulh tulh a, insumna chang kan hre si lo. Mizo phei chu sa kan ei dan hi a háng thei ang ber leh a thàu, a kawchhung nen kan duh zawng taka lo ni si a. Zuk leh hmuam, zu etc. an ti nasa bawk a. Hriselna lam ngaih pawimawh kan pawng hreh hlur a. Hei hi chu sim a hun tawh khawp mai.

Hetiang a nih zel chuan mipate hi kan ral zel mai dawn a ni. Hriselna kawngah hi chuan dawihzep vang ni lo va, kan chhungkua leh hmakhua ngaihtuah chunga kan inentir zeuh zeuh hi a pawimawh a ni. Hriselna kawng ngaihthah hi intih mipana chi a ni lo. Doctor-ten thurawn min pekte pawh hi zawm atan a ṭha khawp mai bawk. Kan nunna hi kan thu a ni lo kan tih rualin, kan fimkhur avanga kan chelhdin theih chin hi chu a awm a ni. Kan Bible-a kan hmuh ṭhin angin Pathian chuan a hnam thlan Israel-te chu an lo dam rei a, hrisel taka an dam hunchhung an hman theih nana dan zawm tur - ei leh in lamah leh thil dangah pawh a lo siamsak vek a nih kha. A tlangpuiin Israel hote khu an hriselin an chak hle a ni. Hnam changkang zawk Mizorama lo kal ṭhinte hi hriselna kawngah an fimkhur bawk a, upa deuh deuh nia kan hriathote hi an chakin bag rit deuh deuh ak chung hian an kal vut vut mai a ni.

Tunlai hunah hriselna ngaihthah leh inentir (Checkup) hrehte hi àtna chi khat a ni tih hi hriat a hun ta khawp mai. Natna chungchanga intipa deuh anga lang mi ṭhenkhat pawh hi na an han tuar tak tak meuh chuan a hlauthawng leh tuar zuau tak an ni duh chawk. Natna tuar hi a enga mah hi nuam a awm lo a, taksaah hian chu chu na se a nuam tih tur hi sawi tur avang khawp mai. India ram state-a cancer tamna ber kan han ni ringawtte pawh hi a lungchhiatthlak khawp mai. Vanduaina chu awm ṭhin mah se, a tam ber hi chu ei leh in kan fimkhur loh avang leh kan inenkawl leh inentir ṭhat tawk loh avang a ni. Natna hrang hrang inkaichhawn theih loh chi, natna benvawn ho - Cancer, Zunthlum (Diabetes), BP Sang (hypertension), Lung leh Thisen zam natna (Cardiovascular Disease), Stroke, khuh benvawn (COPD) sawi nan NCD hman a ni ṭhin a. NCD thlen theitu pawimawh palite chu- Vaihlo te, awm awl lutuk te, chi ei tam lutuk leh sa ei hnem lutuk te, zu in nasat lutukte an ni. Hetianga mipa kan ral zel chuan Mizo hnam hi kan pung chak thei lo vang tih a hlauhawm. Kan tlangval ṭhenkhat lah hi ruihhlo avangin an kal zawi hnuang hnuang tawh mai a, kan hmalam hun hi a eng lo khawp mai.

Na kan nei a nih chuan inentir (checkup) hi hreh lo ila, a theih ang chinah ei leh in leh zuk leh hmuamah te fimkhur ila, chhungkaw tin hian hemi kawngah hian kan fate ngei pawh fimkhur zawka vawn a, inzirtir uar lehzual hi kan mamawh khawp mai. Khawtlang leh kohhranah te pawh hian ei leh fimkhur te, zuk leh hmuam insum leh, ruihhlo laka fihlim tura inzirtirna (awareness) tam zawk neih hi a hun ta khawp mai. Tunlaiah naupang leh ṭhalaite hian tobacco product, Sikhar lam ei kan uar hle mai a, hei hian hriselna a khawih pawiin, fimkhur a ngai takzet tawh. Hrisel lohna hian taksaah mai ni lo, rilru lam thlenga natna a thlen nasa hle. Tun laiah tun hmaa kan la hriat ngai loh, rilru lam natna thleng hian kan ram min tuamin min tibuai mek a ni. Abikin mipa lam hian kan hriselna hi kan inenkawl uluk a pawimawh a; chhungkaw tan kan pawimawh a ni tih vawng reng ila; natna chung chang hi intih mipana chi a ni lo tih I vawng reng teh ang.

- Reuben Lalnunthara Hnamte