Written by
- Dr. Mahminga Sailo
Waggin’ Tails, Bawngkawn

World Veterinary Day 2023



Khawvel huapa ranvulh hriselna kawnga thawktu pawl lian tak – World Veterinary Association chuan kumina World Veterinary Day thupui atan ‘Promoting Diversity, Equity and Inclusiveness in the Veterinary Profession' tih a thlang a. Kan ziah lan ṭhin leh hriat tawh angin kum tinin April thla Inrinni hnuhnung ber hi World Veterinary Day atana ruat ngheh a nih angin, vawiin hi World Veterinary Day a ni. He ni denchhen hian khawvel puma Veterinary Association hrang hrangin ran hriselna kawnga hmalakna beihpuithlak ni atan leh hriselna kawnga vantlang hriattur pawimawh puan chhuah leh inzirtirna hun atan uar taka hman a ni ang.

Kumin World Veterinary Day pual hian Veterinarian (Vet tiin kan sawi chhunzawm zel tawh ang) tan hian eng hna te nge thawh tur awm a, sorkar hna kher thawk lova mahnia inchawm zo leh khawtlang tana kan ṭangkai theihna kawng langsar zualte tarlan ka tum dawn a ni. Kan nihna leh kan zirna chungchang fak emaw sawi mawi tumna lam ni lovin, la hre chiang tawk lote tana inhrilhriatna (awareness) ṭangkai a nih ngei ka beisei.

Ran hriselna : kan hriselna

Hei tho hi kan thupui chu a ni, a ni zel bawk ang. Khawvel puma hriselna kawnga thawktu leh mawhphurtu pawl lian tak tak WHO, OIE leh WVA -te hmalakna pawimawh tak : Hriselna huapzo (One Health) nei thei turin thiamna hrang hrang neite, ai khata luang zain ni tin mahni chanpual leh hmazawn ṭheuhvah kan bung ṭhin a. Khawvelah hian min nghenga nung ran chenpuite, ranvulhte bakah ramsa thlenga chengho kan ni a. Kan inmamawh tawnzia ang zelin natna hrik pawh kan inkaichhawn theih tawk a awm zel bawk. Heng hri leng laka kan him zawk theihna atan leh awmze nei zawka natna inkaidarh tur kan ven theih nan kan thawhho zel a pawimawh hle a ni.

Tin, taksa hriselna atan chaw ṭha kan mamawh a, heng chaw ṭha kan mamawh tam tak hi ranvulh aṭanga kan ei a tam viau mai. Tin, hnam tin hian sa hi tui kan tiin kan ngaisang em em vek a. Chuvangin, kan sa ei turte hi a thianghlim a, a hrisel a pawimawh hle.

Vet chuan eng nge an tih?

Mizoramah chuan sorkar hnathawh hi lehkha zir tam zawkin kan tum leh nu leh pate ngei paw'n an fate thawh tura an duhsak ber a ni a. Thla tina hlawh lut bakah, damloh nikhua te, chhiatni ṭhatni atante hun an inpe tam thei zawk bawk nen, hna thawh chakawm a ni lo thei lo. Chutih rualin sorkar hna ngawr ngawr erawhin min daih seng lo va, degree nei tam zawk tan beisei chi a ni bawk hek lo.

Mizote hian fiamthu kan ngainain, ṭhian zahova ṭhutkhawm tawh chuan nuihho dar dar hi nuam kan ti ṭhin a. Chutiang zelin Vet-te ngei pawh ‘Bawng mawng zen’, ‘Zawhte Daktawr’, ‘mahni damlo enkawl sa ei ṭhin’, tih leh ṭawngkam nuihzatthlak dang dang hmanga fiam ṭhin kan ni a. Fiamthu huat thu lah awm hek suh, kan ni tin hnathawh zulzui vekin min fiam ṭhin si a, a hlimawm zaw phian. Chutih rualin, heng fiamthu karah erawh kan mihringpuite mamawh hna ṭha leh ṭangkai kan thawk ve reng ṭhin tih erawh tu'n min haisak awm lo ve.

Zirna in leh zirbingna hmun (Institutions and Research)

Central sorkar hmalaknaa Veterinary College, Selesih kan neih hnu hian kum tinin zirlai pawh an pung ve zel a. Department dang ang thovin A.H & Veterinary Department-a thawk vek tur chuan sorkarin hnathawk lakna tur sum a neih tawk loh avangin hna ṭha dang kan zawn a ṭul lo thei lo. Hei hian Vet zingah rual elna thianghlim pein, Mizo Vet tam tak hi India ram hmun hrang hranga Veterinary Collge-ah te hna ṭha tak tak thawk an awm zel tawhin, sorkar hnuaia Research Institute hrang hrangah hna sang leh zahawm tak tak an thawk ta fur mai. Azawng azaa tarlan chi ni lo mah se, Wildlife Institute of India, Dehradun-a thawk mek Dr. Lallianpuii Kawlni hi ramsa humhalhna kawngah India ram hmun hrang hrang bakah, keini state tan pawh a ṭangkaiin a thlawhhlawk hle.

Ram changkang zawk thlengin

Mizo Vet scientist chhuanawm tak tak zinga thleng sang ber Dr. Jonathan Lalsiamthara hi Oregon Health and Science University, Portland, America-a, School of Medicine, Molecular Microbiology and Immunology Department-ah thawkin thiamna thuk leh ṭangkai zawk beiin a hun a hmang mek a ni. A thawhna hi Veterianry institution ni lovin Medical institution a ni zawk lehnghal. Vet-te tan hian Medical institution thlengin hna a inhawng zel tihna a nih chu.

Dr. Jonathan hian, IVRI, Izatnagar-a Doctoral Research (PhD) atana Brucella (ranvulh natna ṭihbaiawm tak niin, ran nopai laiah no chhiat a thlen thei a, mihringin an kái chhawng thei bawk) hridanna zir chiangin, hridanna him zawk, ṭha zawk bawk si siam chhuak thei hial khawpa zirbingna hlawhtling a sual chhuak a. He hridanna thar ṭha zawk an duan chhuah avang hian Jawaharlal Nehru Award for Outstanding Doctoral Thesis Research in Agriculture a dawng hial a ni.

Mahni pual eizawnna (EntREpreneurship)

Veterinary science graduate-te tan hian mahni puala eizawnna kawng zau takin a inhawng a. Kan ram dinhmunin a la zir tawk loh avangin kan phu leh phak ang tawkin bulṭantu kan la awm lo mah zawk kan ti thei awm e. Hun a kal zel ang a, ram tana eizawnna chhawrnaawm leh ṭangkai tak neitu an la pung zel dawn a ni.

Mizo Vet hmeichhe zinga langsar tak pakhat chu Zonu Meat Processing neitu leh enkawltu Dr. Vanramhlimpuii hi MSDE (Ministry of Skill Development and Entreprenuership) hnuaiah National Entreprenuership Award (Women Category) hial dawng pha khawpa eizawnna bul ṭana hlawhtling niin kan ni tin mamawh; sa aṭanga siam ei tur (sausage, meat balls, etc.) tuihnai tak siam chhuaktu an ni a. Heti chung hian state dang aṭanga kan lakluh erawh a tawp mai thei bik lo va. Hei tak hian inelna thianghlim a siam a, hmasawnna kawng zawh tura chona ṭha tak a ni thung.

Tin, Vet zingah Clinic/Hospital hawngte pawh an awm chho zel a. Ni tin nunphung a danglam ang zelin kan mamawhte a inthlak ve hret hret zel a. Ran damlo enkawl chungchangah leh an ni tin mamawh ngaihtuah kawngah pawh hnam changkang zawkte tih dan zuiin an mamawh lei turin sum an inséng phal tam ve tial tial bawk a. Clinic/Hospital hawn te pawh eizawnna hlawk tak ni lo mah se, mahni puala eizawnna baka mi dang tana hna siamna ṭangkai tak a ni ta zel a ni.

Corporate hna

Mahni tawnhriat bei tham te aṭangin han sawi hawng ta ila. MVSc (Master of Veterinary Sciences) ka zawh kum khan ran damdawi leh chaw siamna company office puiah hna ka thawk ve a. Chu hnaah chuan damdawi thar siam chhuah emaw company dangin damdawi an siam tawhsa tlukpui siamte bakah kan company-in a siamsate tihphuisui leh enkawl chhunzawmte kha kan hna a ni ber a. Kum li er awr chauh ka thawk hman nain tawnhriat ṭangkai tam tak min pe thung.

Corporate office-ah hian hna thawh danphung thiam leh inzir mi tan chuan dinhmun sang tak a thlen theih a. Sorkar hna ai mahin hna thawh ṭhat azirin hlawh a ṭhain a pung chak a, damloh nikhuaa insenso thlengin company hian an hnuaia thawkte an ngaihsakin an duat tawh hle. Zep thu a cheng lo, kei ngei pawhin kum li vel chauh ka thawh laia ka hlawh khawl (PF) hmangin ka duhthusam ṭhin Pet Clinic hawng thei turin bulṭanna sum ka neih theih phah a ni.

Tin, India rama Veterinary company tam zawk hian ram chhung mai bakah South East Asia ram te, Africa ram, Europe ram leh South America te thlengin an damdawi siam chhuahte thawnchhuakin office an nei deuh vek lehnghal a. Office hna lam tui mi leh khawvel ram danga hna thawh duh tan phei chuan kawng remchang takin a inhawng reng a ni.

Office hna mai bakah hian hna ṭul avangin khawpui hrang hrang tlawhna hun remchang tak a awm kum tin a. Company-in an chin dan ṭha tak chu khawpui hrang hranga zin mai bakah ram chhung hmun pawimawh leh ram dang mite pawhin an tlawh nasat hmun nuam leh chhinchhiahtlak hrang hrangte, mahni sum seng miah lova tlawhna hun remchang a awm fo ṭhin a. Heng hi hringnuna tawnhriat hlu tak min siamsaktu an ni zel bawk. Tin, India ram khawpui lian bikah phei chuan duh ang tawkin Mizo khawtlang nun leh Kohhranah ṭangkai taka inhmanna hun a awm lehzel bawk.

Ṭanrual hi chakna

Eng pawh chu ni se, khawvelah hian thawkhova ṭangrual zel tur kan nih angin, tu mah hi pawimawh bik awm lovin kan inngheng nghet tawn vek a lo ni a. Kan phak ang tawk ṭheuhva rilru leh taksa hrisel nei thei tura kan taksa enkawl ulukin, kan kuta awm ranvulhte hriselna ngaipawimawha enkawl zelin, mahni tawka intodelh ṭheuh turin ṭan i la zel ang u.

- Dr. Mahminga Sailo

Waggin’ Tails, Bawngkawn