Written by
- Lawmkima Hmar

RUSSIA VACCINE SIAM A RINTLAK ANG EM?

Russian Defence Ministry hnuaia Covid-19 vaccine buaipuitu Gamaleya Scientific Research Institute of Epidemiology and Microbiology chuan an vaccine siam, ‘Sputnik-V’ tia a hming lem an vuah chu August 12 aṭang khan an hmang tan dawn tih an puang a nih kha.

Damdawi lama thawktu leh mi thlanchhuah bikte'n vaccine hi an la hmasa ang a, a mi nawlpui tan chuan October thlaah hmuh tur a awm chauh ang. Russian Direct Investment Fund (RDIF) Kirill Dmitriev chuan Gam-COVID-Vac Lyo hian vaccine dose vawi khat an lak hian ni 21 chhung a veng a, dose dang an lak leh hnuah he hri laka veng turin a letin a pui, an ti. 

Mahse, Russia hian July 13 khan Phase 1 trial a hlawhtling tih an puang ve chauh a, khawvel hmun hrang hranga Covid-19 vaccine buaipuitute umzuia an thlen chin puangzar ṭhintu World Health Organisation chuan hemi chungchangah hian engmah an hre lo bawk. 

Hei vang hian Russia vaccine siam hi a him tawk lo ang tih Health expert-te'n an hlau hle. WHO pawhin vaccine siam tura dan zawm ngai hrang hrangte palzut lo turin a ti hial.

Chief of Russia sanitary watchdog Anna Popova chuan, “He vaccine hi a him a, hlauhthawn tur a awm lo,” a ti ve thung.

A siam a hautak bakah fimkhur a ngaih avanga hun duh rei tak vaccine Russia-in thawklehkhata a siam zo ta thut chuan khawvel tan lawmna aiin hlauhthawnna a siam tam zawk em ni, a tih theih. Vaccine chinchang hre thui lote an lawm viau laiin health expert-te erawh an ngaih a ṭha thei lo; zawhna chhan sen loh an chhawpchhuak. 

Russia chuan khawvel ram hrang hrangin behchhan mumal pawh nei si lova an vaccine siamchhuah an ringhlel ringawt chu mak a tih thu sawiin thla hnih dawn chhum lo chat lova mihringa an enchhin hnuah a hman tlak ngei a ni tih an finfiah tih an sawi.

Mahse, mi thiamte ngaih a ṭhat pha chuang lo. He vaccine hian a latute chu hri lakah a veng thei ngei ang tih an ringhlel lova, an hlauhthawn zawk erawh vaccine lak avanga harsatna hrang hrang awm thei a ‘side effect’ zawk hi a ni. Germany, France, Spain leh US scientist te chuan a him lovang tih an hlauhthawn thu an sawi vek.

Russia Health Minister Mikhail Murashko a lawm lo, a sawiseltute chu chhang letin, “Russia-in a invenna damdawi rang taka an peih ta mai hi ram dang unaute hian itsikin ṭanna bul fuk pawh nei si lovin an sawisel mai mai a ni. Chawlhkar hnih hnuah kan pe chhuak dawn a, doctor-ten an la hmasa ang,” a ti.

August 11, 2020 khan Russia President Vladimir Putin chuan a invenna damdawi an siamchhuah hi a ṭhat tawk thu leh fiahna zawng zawng a paltlang thu sawiin a fanu ngei pawhin a lak tawh thu a sawi.Mahse, World Health Organization (WHO) ngaih a ngam chuang lo; Russian thuneitute hnenah an vaccine siamchhuah an enchhinna data chu chiang zawka endik a duh thu hrilhin a dil mek.

WHO hian khawvela Covid-19 vaccine hrang hrang siamchhuah tuma an beih mekte chu a tir aṭangin an chhiahchhiah vek a, mihringa enchhinna clinical trial an neih chin pawh a chhinchhiah vek. Tuna Russia siam erawh clinical trial phase 3 thleng tawh 6, an chhinchhiah zingah a tel ve lo.

French National Centre for Scientific Research, Marseille-a an mithiam Isabelle Imbert chuan, "A hnathawh dan mihringa an enchhin dan kalphung leh a result engmah puanzar a ni lova, a puitlinna’na hun rei tak mamawh an han peih thut mai hi chu a hlauhawm thei hle ang,” a ti.

Virus chungchanga US mithiam bik Dr Anthony Fauci pawhin,“Russia hian a ṭha tawk ngei a ni tih leh a him tawk ngei a ni tih hi lo finfiah diam tawh se ka ti hle mai. Ngaih an tiṭha thei lo a ni,” tiin mi tam takin an lak tur a nih avangin fimkhur ngai a tih thu a sawi.
Moscow khawpuia inbun, damdawi siamchhuaktu company lian tak takte nena thawkho Association of Clinical Trials Organizations (Acto) chuan Russia sawrkar chu clinical trial phase-three an neih hma chu he invenna hi pe chhuak lo turin an ngen. Russia hian mihring tam zawka an enchhinna, clinical trial phase 3 a lo la kalpui miah lo! 

Acto executive director Svetlana Zavidova chuan an sawrkar hian clinical trial phase 3 an nei lova, phase 1 & 2 pawh a hrana nei lovin a rualin mi inpe mi 76 teah an enchhin tih a sawi. Mi tam zawka enchhinna an pumpelh avangin a mi nawlpui lak atan a him chiah ang em, tih chu zawhna lian tak a ni ta.

World Economic Forum chuan vaccine ṭha leh rintlak tak siamchhuak tur chuan kum 10 chuang mamawh a nih bakah sum pawh USD500 chuang senral a ngaih ṭhin thu sawiin tuna mi hi chu ngaihngam taka lak a ngamawm lo tih an sawi.

Philippines President phunglung ve tak Rodrigo Duterte ve thung chuan, “A invenna siamchhuah a ni ta hi lei chunga chengte tan a lawmawm tak zet a ni. Kei pawhin lak ve ngei ka duh,” a ti.

Vaccine siamchhuah hi thil awlai a ni hauh lo. A hmantlak ngei dawna a lan hnuah pawh fiahna hrang hrang a paltlang a ngai a, mi tam zawm hman theih turin phalna eng emaw zat a paltlang a ngai bawk.

Hman theiha peih hun chhung hi kum 1-15 lai te a ni thei. Covid-19 vaccine hi mi thiam zawkte chuan thla 12-18 chhungin puitlin theih an inbeisei. Ṭhenkhat tan chuan kumin September thla hian a awm hman beisei a ni.

Coronavirus chi ten an thlen natna, hritlang anga langchhuak thin SARS, MERS leh COVID-19 te hi a invenna damdawi (vaccine) buaipui ni mah se, a invenna a la awm lo vek!

Kum 2014 bawr chhova Africa-a Ebola a rawn len nawn leh khan a hri len aṭanga kum 5 hnu, kum 2019-ah a vaccine rVSV-ZEBOV kha an puitlin thei chauh. An siamchhuah hmasakte'n nghawng ṭha lo (side effect) a ngah lutuk avangin a vaccine zawk chhiatpui an awm nual a, an hman ṭan tawh hnuah an siam nawn leh!

Russia chuan an vaccine hi June 18 khan mihringah an enchhin ṭan ve chauh a, a hlawhtling hle tih an puang. Hritlang leh khuh ang chi thlentu natna hrik chi khat, taksa peng behchhana siam hi mi tam zawkah an enchhin hma hmain hman a nih tur thu an puang ta riap. Mithiamte'n an ngaih pawimawh ber mi 1000 chuangte zinga enchhinna chu an kal kan ta daih a ni.

Tun hnai khan UK, US leh Canada te chuan Russia hi Covid-19 vaccine an buaipui mek data hrang hrang rukchhuah tumah an puh hlawm a, Russia a lawm lo hle. Hei vang hian Cold War hunlai boruak la reh fel lo karah a elpuite hmakhalh duhin peih fel a nih hma hmain hman turin an tlangzarh ta hmiah niin a ngaih theih.

A hming lem atana an phuah Sputnik-V tih pawh hi US nen boruak lama chungnung zawk nih inchuha an intlansiak nasat vanglai taka US hmakhalha boruak lawng ropui lutuk a siamchhuah Sputnik-V hming an chawitir ngat a ni.
Tun dinhmunah Covid-19 vaccine an buaipui mekte zinga 100 chuang chu mihringah enchhin mek a ni a, a enchhinna hnuhnung ber kalpui mek 6 an awm. Mithiamte chuan, "Eng pawh ni se, tu pawhin lo puitlin se, kum 2021 kum laihawlah a mi nawlpui hman tur chuan a awm chauh ang," an ti. 

Russia hian han hmang chhin phawt se la, a ṭha a ni tih a chian hnuah ram dang chuan lo la ve chauh ila a him ber awm e.