Written by
- Dr JLalramchhuanga MD(Medicine)

KAN LO HRISEL ZAWK NAN... (Thih thut theihna hi kan pumpelh thei em?)

Er Lalṭhakima (Ramhlun N) a lo lêng a. "Tun hma deuh aṭang khan damdawi thiamna lam (medical sciences) ah hian lo tui ni ila, ka Zun a thlum ka ring lo" a ti a. Tunah Zunthlum mahse, a insawizawi ṭha a, zuk leh hmuam a bansan vek a, ei leh inah a insum a, pension hnuah pawh a hriselin ala fit viau mai.

Medical chanchinbu rintlak 'Annals of Internal Medicine' chuan i ṭhut rei poh leh i thih thut theihna a tam zel a ni tiin a sawi a. Ṭum khata minute 30 aia rei lo ṭhu ṭhinte hian thih thut theina an pumpelh nasa ber an ti. American Heart Association chuan 'Ṭhu tlem la, che tam rawh' an ti bawk.

Chuvangin, minute 30 vel i ṭhut chuan han tho chhuak la, minute 5 vel han vei thuâk thuâk la, hetianga kan taksa kan tih chet reng hian natna tam tak kan vei tur a vêng a ni.

Kan lo upat hian kan che tlem telh telh a, chu chuan kan taksa leh rilru a tichak lo telh telh ṭhin. Kan taksa kan ti che tam ve zel tur a ni. Kan chhungkuaa upa zawk te ṭhu mai mai tura kan tih fo hi a lo ṭha ber lo. Ṭhut mai mai nan nilêng hi an tan a rei lutuk a, len khaw-thawn emaw an phak tawk an thawh hian nî an tum tawi a, an hriselna a tan a ṭha a ni. An awm awl lutuk chuan natna hrang hrangin a tlakbuak duh a. Inkhawm te, ṭhenawm khawvêng tlawh te, damlo kân leh khawharin len te, an phâk tawk hna thawh phal sak te hi an taksa leh rilru hrisel nan a lo ṭha zawk daih mai. An chet sual loh nan leh nisa lutuk emaw ruahsur hnuaia an thawh loh nan ruahmanna siampui ila, phur leh thô takin an nitin nun hi hmang ṭhin rawh se.

Kum upa ah pawh taksa che vel tamte hian tar ât an pumpelh duh a, hriatrengna, beng leh mit pawh a chak zawk.

Che sawn mang lo va rei tak tak ṭhu ṭhin te hian natna tam tak an vei hma zawk a ni. REGARDS zirchianna in a sawi dan chuan, darkar 13 ṭhu ṭhinte hian darkar 11 ṭhu ṭhinte aiin thih thut theihna a letin an nei sâng zawk a ti. Tin, che sawn miah lova minute 30 aia rei ṭhu ṭhinte hian minute 30 aia rei ṭum khata ṭhu ngai lote aiin a letin (55%) thih thut theihna an nei sâng zawk a ti bawk.

Mithiamte'n duhthu an sam dan chuan, nitin pên(step) 10000 kal thei ila, pên 5000 aṭanga 10000 pawh a la pawmawm a, pên 5000 aia tlem erawh taksa tan a pawi a ni an ti.

Kan chet vel tlem chuan, thisenah thau a lo inchhekkhawl a. Chu chuan Lûng-a thisen zamte hnawh pingin heart attack kan tihte a siam a. Tin, thluak-a thisen zam a hnawh chuan Stroke kan tihte a siam a. Chutiang zelin taksa bung hrang hrangah natna tam tak a thlen thei a ni.

Kan chet vel tam hian kan Lûng tihrawl a tichak a, kan Bp a ti normal thei a. Thau (Cholesterol) ṭha a tipung a, Cholesterol ṭhalo a paih thung a. Kan thisen a thlum lo sâng tur a veng a, zunthlum lak aṭangin kan him thei. Kan taksa rih zawng a tawkah a dah thei bawk. Heng bakah hian ngaihtuahna a tichak a, mi a tiharhvâng a, mut a titui. Depression leh anxiety kan tih lakah pawh nasa takin min veng thei.

Nitin darkar 6 aia rei ṭhut ṭhin hian, thih theihna zaa 19 zetin a tisâng tiin American Cancer Society chuan a sawi. An hunawla ṭhu reng ṭhinte hi natna chi hrang hrang 14 ngawt an vei hma zawk tih hriat a ni. Depression nei tam takte pawh hi che vel tam lo an ni duh. Alzheimer leh Parkinson natna nei tam tak pawh ṭhu nasa an ni.

Ram a lo changkang a, lirthei kan lo hmang tam a, ṭhu chunga hnathawh tur a lo tam a, hetah tak hian kan fimkhur a ṭul. Ṭhu reng lova awm dan zir a ngai.

Tin, nitin darkar 7 -8 mut ṭhin tur a ni. Hei hian taksa leh rilru a tiharhvâng a, mut tlem hian chauh ngawih ngawih te, chhûn lama mutchhuak te, ngaihtuahna fîmlo te, lirthei a chetsualna thlengin a thlen thei. Kham khawp kan mut hian kan taksa alo hah chawl ṭha a ni.

I taksa enkawl ṭha la, a hrisel leh sel lohah pawh mawh i phur ve a ni.

- Dr JLalramchhuanga

MD(Medicine)