Written by
- B. Lalrinhlua.

Vanglaini Zoram Titi Mizote'n ral lam kan pan em? (Nau piang tlem leh Mizo mipa thi tam)


Mizoram mihring zât inchhiarna

Kan rama mihring zât inchhiar hmasak ber an neih ṭum khan mihring 82434 (kum 1901) kan awm a, 1911 khan mihring 91204; kha kum 10 chhûnga mihring punna zât kha 8770 a ni. 1921 khan mihring 98406 kan awm a; 1911 nena khaikhina kum 10 chhûnga kan punna zât kha 7202 a ni. 1931 khan mihring 124404 kan awm a; 1921 nena khaikhina kum 10 chhûnga kan punna zât kha 25998 a ni. 1941 khan mihring 152786 kan awm a; 1931 nena khaikhina kum 10 chhûnga kan punna zât kha 28382 a ni. 1951 khan mihring 196202 kan awm a; 1941 nena khaikhina kum 10 chhûnga kan punna zât kha 43416 a ni. 1961 khan mihring 266063 kan awm a; 1951 nena khaikhina kum 10 chhûnga kan punna zât kha 69861 a ni.

1971 khan mihring 332390 kan awm a; 1961 nena khaikhina kum 10 chhûnga kan punna zât kha 66327 a ni. 1981 khan mihring 493757 kan awm a; 1971 nena khaikhina kum 10 chhûnga kan punna zât kha 161367 a ni. 1991 khan mihring 689756 kan awm a; 1981 nena khaikhina kum 10 chhûnga kan punna zât kha 195999 a ni. 2001 khan mihring 888573 kan awm a; 1991 nena khaikhina kum 10 chhûnga kan punna zât kha 198817 a ni. 2011 khan mihring 1097206 kan awm a; 2001 nena khaikhina kum 10 chhûnga kan punna zât kha 208633 a ni.

2020 aṭang khan hripuiin he ram hi a rawn nuai a, kan buai nuaih nuaih kha; inchhiarna kan nei thei rih lo. Khatih hun lai, 2021 khan he ramah hian mihring eng zât vêl nge awm tawh ang, tiin, a chhût dan hmangin kan chhût a; 1221000 vêl ni turin kan inchhût. 2011 nena khaikhina kum 10 chhûnga kan punna zât chu 123794 a ni. Rokhawlhna a awm leh a nih loh chuan, nakum – 2024 hian India ram chhiarpui neih tum a ni.

Nau piang zât

A kum tela kan rama nau piang zât hi 2011 khan mi 25425, 2012 khan mi 26042, 2013 khan mi 24584, 2014 khan mi 24516, 2015 khan mi 24786, 2016 khan mi 22497, 2017 khan mi 21431, 2018 khan mi 20984, 2019 khan mi 23808, 2020 khan mi 23320, 2021 khan mi 24314 kan ni a. 2022 kuma kan dinhmun hi buaipui mêk a ni. A sîng 2 biin kan piang a, a sîng 3 bi kan tlin thei lo.

Mipa piang hi hmeichhe piang aiin kan la tam zel a; chawhrualin mipa 1000 zelah hmeichhia 976 an piang a ni.

Thihna

Mipa piang kan tam zâwk ang bawkin mipa thi kan tam zâwk bawk!

Kum 2011 khan mi 5484 (mipa 3449; hmeichhia 2035) an thi. 2012 khan mi 6503 (mipa 4135; hmeichhia 2368) an thi. 2013 khan mi 6126 (mipa 3919; hmeichhia 2207) an thi. 2014 khan mi 6444 (mipa 4061; hmeichhia 2383) an thi.

2015 khan mi 6440 (mipa 4115; hmeichhia 2325) an thi. 2016 khan mi 6422 (mipa 4064; hmeichhia 2358) an thi. 2017 khan mi 6191 (mipa 4020; hmeichhia 2171) an thi. 2018 khan mi 5525 (mipa 3502; hmeichhia 2023) an thi. 2019 khan mi 6606 (mipa 4052; hmeichhia 2554) an thi. 2020 khan mi 6703 (mipa 4266; hmeichhia 2437) an thi. 2021 khan mi 8101 (mipa 5156; hmeichhia 2945) an thi. 2022 kuma kan dinhmun hi buaipui mêk a ni.

Mipa pian tam hi mipa thih tamin a zui zat zat si chuan, thil mang­anthlâk tak a ni. A hmei a paa kan thih dan hi zir tham a awm a. Mipa hian thu kan âwih lo zâwk tihna a ni maithei.

Nausên kum khat hnuai lam thihna

Kan rama nau piang, kum khat hnuai lam thi zâtah khan kan dinhmun a ṭha ṭhin a. Kum 2018 khan kum khat hnuai lam nau piang 1000 zelah nausên 5 chauh thi ang kan ni a; Nagaland kan tluk lo. 2019 khan kum khat hnuai lam nau piang 1000 zelah nausên 3 chauh thi ang kan ni a; Nagaland nen kan dinhmun a inang. 2020 khan kum khat hnuai lam nau piang 1000 zelah nausên 3 chauh thi ang kan ni.

India ram State leh UT zawng zawngah kan dinhmun a ṭha ber. Hei hi sorkar laipuia Office of the Registrar General, India (ORGI), Ministry of Home Affairs-a India ram pumpui zirtute’n Sample Registration System (SRS) hmanga khua leh vêng tam tak ni lo an zir chianna (sample) aṭanga an chawh chhuah a ni a; an zir chianna mihring zât pawh a tam lutuk lo. Kan ram mihring zawng zawng zât aṭanga chhûtin mi 1000 zela thi zât pawh kan tam lo; kum 2020 khan mi 4 kan ni a; dinhmun ṭha páwl tak kan ni.

Economics & Statistics Department, Mizoram hian khua leh vêng zawng zawnga chhinchhiahna (census) aṭangin kan chhût ṭhin a; chu chu Civil Registration System (CRS) a ni. Kan chhût dan chuan, kum 2020 khan kum khat hnuai lam nau piang 1000 zelah nausên 16 lai an thi a; 2021 khan nausên 18; 2022 kuma kan dinhmun hi buaipui mêk a ni. Kan ram mihring zawng zawng zât aṭanga chhûtin mi 1000 zela thi zât kha kum 2020 khan mi 5 kan ni a; 2021 khan mi 6; 2022 kuma kan dinhmun hi buaipui mêk a ni.

Kan thih chhan tam ber

Kum 2015 khan kan thih chhan tam ber chu ‘Infectious and Parasitic Diseases’ (HIV/AIDS, Septicemia, TB, Malaria, etc) a ni a. 2016 khan ‘Digestive System Diseases’ (ruihhlo, zû, vaihlo leh chhan dang avanga chaw kawng leh a kaihhnawih natna–lei leh ka chhûng, ṭhâlbe, hrawk, pum, rîl, thin, rîl bawh, etc) hi kan thih chhan tam ber a ni; ‘thin ṭhat loh avanga thihna’ a sâng lawr lak. Kum 2017, 2018, 2019, 2021-a kan thih chhan tam ber kha kum 2016-a kan thih chhan tam ber nen a inang. Covid-19 hripui rawn lèn ṭan kum – 2020 khan ‘Circulatory System Diseases’ (lung natna, BP sâng, stroke, etc) kha kan thih chhan tam ber a ni a. Kan awm ãwl a, kan ei ṭawk a, kan mu tam a; kan thatchhia. Chû’ng chu a chhanah kan puh thei ang. 2022 khan kan thih chhan tam ber kha ruihhlo, zû, vaihlo leh chhan dang avanga chaw kawng leh a kaihhnawih natna a’n ni leh a; ‘thin ṭhat loh avanga thihna’ a sâng lawr leh lak; kan inen fiah chu a ngai a ni.

Mahni intihlum

Kan ram mi zawng zawng zât aṭanga chhûtin, mi nuai khat zelah a kum têla mahni intihlum kha 2011 khan 8 (mihring 88 tihna), 2018 khan 5 (mihring 65 tihna), 2019 khan 5 (mihring 60 tihna), 2020 khan 7 (mihring 99 tihna), 2021 khan 5 (mihring 65 tihna), 2022 khan 9 (mihring 125 tihna) kan ni chho zut mai a. Mipa kan chungnung lehpek! Chhûngte thih chhan dik tak sawi duh lo; thil dang daih an puhsakte nen phei chuan a kum têlin 100 kan pèl chho zak zak ang.

Kan fa hrin dan

‘Hmeichhia pakhatin a chhùl inhawn ṭhat lai, kum 15-49 a nih chhûngin fâ eng zât nge a hrin?’ tih hi a pawimawh. 1992-1993 khan kan ram hmeichhiate’n nau an hrin zât chawh rual kha 2 (2.3) a ni a. 1998-1999 khan 3 (2.9); 2005-2006 khan 3 (2.9); 2015-2016 khan 2 (2.3); 2019-2020 khan 2 (1.9). 2.9 aṭanga 2.3, 2.3 aṭanga 1.9. Kan dinhmun kha a ṭha êm êm lëm lo.

Mi thiamte’n an sawi dan chuan, kan rama mihring zât hi a him chhoh reng theih nan kan hmeichhiate hian kum 15-49 an nih chhûngin fâ 2 ṭheuh tal an hrin a ngai. Thi leh pêm chhuak kan tam loh chuan, he hnam hmeichhia pakhatin ‘fâ 2’ (2.1) chin chung lam a hrin hi ram mihring zât a dik chhoh zel theih nan a him a; chumi hnuai lam chu zawi zawia hnam ral hret hretna a ni.

He dinhmun hi kan tawn vaih zawngin pitar putar, nutling patling kan inpèl bauh bauh ang a, chhuan thar din tur ṭhalai an váng telh telh ang a, hnathawk tur alawi kan awm tawh lo vang. Kum 30-50 a vei meuh chuan kan ral titih mai dawn niin a rin theih.

Kan dam rei zâwng

Chawh ruala kan dam rei zâwng hi mi thiamte’n an chhût a. An zir chhuah chu hei hi a ni – 2011-2015 khan mipa dam rei chhûng hi chawh rualin kum 71 a ni a; 2016-2020 khan kum 71; 2021-2025-ah kum 72 ni tura chhût a ni a; 2026-2030-ah kum 73 ni tura chhût a ni a; 2031-2035-ah kum 73 ni tura chhût a ni.

Kum 2011-2015 khan hmeichhe dam rei chhûng hi chawh rualin kum 74 a ni a; 2016-2020 khan kum 75; 2021-2025-ah kum 76 ni tura chhût a ni a; 2026-2030-ah kum 77 ni tura chhût a ni a; 2031-2035-ah kum 77 ni tura chhût a ni.
Hmeichhia kan tluk leh ta lo!

Kan pun chak loh chhante

1-na : Nupa kâra fâ neih leh neih loh hi kan Pathian thu thu a ni. Kan thu a ni lo phawt.

2-na : Nasa taka lehkha zir, sorkar hna zawng tan nupui pasal neih mai a harsa.

3-na : Sorkar hna leh eizawnna ngelnghet chelh lo tan nupui pasal neih a huphurhawm.

4-na : Sorkar hna leh eizawnna ngelnghet nei, taksa hrisel lote’n nupui pasal neih kan huphurh.

5-na : Sorkar hna leh eizawnna ngelnghet nei, duhthusàm neih tum, duhthusàm hmu si lo kan tam.

6-na : Mipa ngaina lo hrim hrim an tam.

7-na : Hmeichhe ngaina lo hrim hrim kan tam.

8-na : Nupui pasal neih tum lëm lo kan awm nual.

9-na : Inneih hlau, nupui pasal neih hreh tlat kan awm. 10-na : Mihring nihphungah ‘mi vanduai’ kan awm.

11-na : Nupui neia páwl thei reng, chumi kawng zawh lo ‘tuai’ kan pung. 12-na : Pasal neia rai thei reng, chumi kawng zawh lo ‘patil’ kan pung.

13-na : Tifuh lo laklawh, nupui pasal neih sim hmak kan awm.

14-na : Mizo mipa ngaisâng lo, Mizo mipa neih tum lo hmeichhia an awm. 15-na : Kan sakhuana avanga ‘nupui pasal nei lo tura inserh hrang’ an awm.

16-na : Mahni dinhmun aia sâng nei duh si lo, mahni dinhmun aia hniam nei duh si lo kan awm.

17-na : Zonu taka in chhûng, in leh a vêl, chhûngkua leh fanau rochante enkawl leh kîlkawi peih lo; ‘engtik lai pawha kut leh ke, taksa fai hlarh reng tum’ hmeichhia an pung. Chû’ng mite tan chuan mi lian tak emaw, mi lian fâ emaw neih a ngai. An tan in leh a vêl han tihfai tawrh tawrh a rem vak lo.

18-na : Hmeichhia, ei rawngbàwl leh in chhûng sekrek khawih thiam lo an tam. Chû’ng chu Mizo mipa pangngai takte’n nupui atan an awt lo.

19-na : Mipa, thatchhe lutuk kan tam. Chû’ng chu Mizo hmeichhia pangngai takte’n pasal atan an awt lo.

20-na : Nupui pasal neih aia ruihhlo thlang zâwk kan tam.

21-na : Fâ neih inhrêk, indang kan tam.

22-na : Nupa inhmangaih lo; mu dùn lo kan awm nual.

23-na : Nun uluk loh avangin–ruihhlo, zû leh vaihlo ngawl kan vei avangin kan chî a hût a; kan ching a; chi thlah hman lova thi kan tam phah bawk.

24-na : Mahni nihna dik tak hi kan changkànsan a. Chutiang nula leh tlangvâlte chu he hnam nula leh tlangvâl, mi puitling tak takte hian nupui pasal atan an awt lo. Kan inawt lo tawn a ni ber e.

25-na : Ram dang leh State danga pêm kan tam ve tial tial.

26-na : Mahni intihlum kan pung.