GLOBAL WARMING
Global warming tih chu khawvel lumna chawhruala lo sang ta sawina a ni. Khawvel hmun hrang hrang hi a lum leh vawh dan a inang lo a. Hmun pakhat a lum viau laiin, hmun ṭhenkhat chu a vawt hle thung a. Kum 100 hma lam nen khaikhinin kan chenna khawvel hi chawhrualin 1.4 °C velin a hma aiin a lo lum ta a. A inthlauhna hi tlem viau angin lang mahse, hei hian sik leh sa chungchangah danglamna nasa tak a thlen niin mithiamte chuan an ngai a ni a, ngaihthah mai mai theih a ni ta lo a ni.
Kum zabi 20-na laihawl vel aṭanga khawvel lo lum zual chhan chu greenhouse effect vanga a ni a, chu chu mithiamte pawhin an pawm dan a ni.
Greenhouse effect hi greenhouse gases (CO2 , water vapour, methane etc) avanga lo awm a ni. Kan chenna khawvel hian Ni (sun) aṭangin solar radiation (ni zung) kan dawng a, kan chenna khawvel a lo thlen hnuah chung ni zung ṭhenkhat inkhawh let tur chu Greenhouse gases te chuan an lo dang a, chu chuan kan chenna khawvel hi lum nuam tawk 10°C ah a lo chantir ta a. Greenhouse gases te hian ni zung inkhawh let tur hi lo dang lo ta se kan chenna khawvel hi -25°C velah a awm dawn a, a vawt lutuk dawn a, mihring tan chen theih a ni dawn lo a ni. Green house gases avang hian khawvel hi chenna nuam tawk takah a awm theih phah a ni.
Amaherawh chu kan chenna khawvelah hian Greenhouse gases kan sawi tak te khi nasa takin a lo pung chho a. Kan chenna khawvel chenna tlak a siamtu ni ṭhin kha chenna tlak lo a siamtuah a lo ṭang ta ni. Kan ram thing leh mau kan tih chereu nasat lutuk avang te, petroleum products chi hrang hrang kan hman nasat lutuk avang te, refrigerator leh air conditioner kan hman nasat avang te leh mihring kan pun chak lutuk avangin Green house gases a nih tur aia tam daih kan chenna khawvelah kan siam chhuak a. Chung greenhouse gases te chuan ni zung ṭhenkhat inkhawh let tur chu an lo dan tak avangin khawvel chu a tilum ta em em a ni.
Greenhouse gases hi tun anga kan siam chhuah zel chuan kum 2100-ah chuan khawvel hi 5.8°C velin a lum belh turah mithiamte chuan an ngai a. Chutiang ang zata a lum belh nih ngat phei chuan kan bula mi te nen a lum thu kan inhrilh fo ṭhin aiah, a sat thu kan inhrilh kan inhrilh tawh zawk mai ang tih hlauhawm tak a ni.
Aizawl pawh hi a kum telin a lum chho ve tial tial tih mai tur a ni. Kum 20 chhung chawhrual aṭanga chhutin Aizawl hi 1.22°C velin a lum belh a ni. Kum 20 chhunga Aizawl khawpui lum ber ni chu 16th April 2019 a ni a, a lum zawng chu 34.2°C a ni.
Kum 20 chhunga Aizawl khawpui vawh ber ni chu 24th January 2016 a ni thung, a vawh zawng chu 3.2°C a ni. Chubakah boruaka hnawng awm, humidity pawh a sang sawt hle a. Kan ramah ram ngaw a tlem tial tial a, mihring leh motor a pung tial tial, chumi avang chuan Mizoram pawh a lo lum ve ta hle a ni.
Khawvel hmun dang pawhin an buaipui mek Global warming pawh hi engtia hmachhawn tur nge ni ang le? Khawvel lo lum zel tur venna atan mi zawng zawngin tih theih kan nei vek a, chungte chu kan sawi vek thei dawn lo a, a pawimawh zual te chauh han tarlang i la, chungte chu -
1). Motor hmang tlem rawh : Kea i kal theih hram hramnaah chuan kal hram la. Petrol i save ṭeuh dawn bakah khawvel lo lum zel tur i veng tel dawn bawk a ni. Hmun zawl leh traffic thawlna hmun a chengte tan chuan bicycle (thirsakawr) hman uar hi a tha hle a ni. Motor kan hman aṭang hian khawvel ti lum tu ber Carbon dioxide hi boruakah nasa takin kan pe chhuak ṭhin a ni.
2). Motor inṭawm a ṭha: Bus-a chuan te, a huhova motor inhman ṭawmte hi ram changkangah an uar thar. Mahnia motor lekchhuah ṭheuh hian boruak a tibawlhhlawh nasa em em bik.
3). Thing phun uar : Sapramah chuan thing pakhat kit tur chuan thing pahnih phun phawt a ngai an tih thu kan ngaithla ṭhin. Vantlang hmun leh mimal compound-ah thing a tam thei ang ber phun hi kan boruak bawlhhlawh zel tur ven nan a ṭangkai hle. Thing hian boruak bawlhhlawh carbon dioxide hi nasa takin a hip ral thei a. Chuvang chuan khawlum zel tur pawh nasa takin a veng thei a ni. Thing puitling pakhat hian kum khat chhungin 22 Kg of Carbon dioxide hi a hip ral thei a ni.
4). Ni zung chakna hman tam : Boruak bawlhhlawh venna atan Ni zung chakna hmang a siam motor leh light tam thei ang ber hman a pawimawh hle. Hemi ah hian sawrkar pawhin mipuite hnenah tanpuina (subsidy) a ruahman a tha hle ang.
5). Awareness programme neih : Sikulah leh remchang dangah naupangte Global warming dona chung chang zirtir uar a ṭul hle. An naupan laia an pawm ngheh tlat hi damchhunga an nun hruaitu a ni ṭhin.
- Dr Zirlianngura
Govt. Zirtiri
Science College