Written by
- Debbie Rinawmi

MIPA THIH TAM CHHAN

Kan Zoram riang te ah hian nitin maiin thuthar leh thil thleng a awm a; chhiatna pawh rei tak ka sun thei tawh meuh lo a nih hi. Chutih laiin, hun rei tak ata min chenchilh tawhtu mipa thihna tam em em ringawt mai hian thinlung a ti na a, mang a ti ang a, hei zet hi chu nuai liam ve mai mai chi a ni ta hauh lo mai le. Chhungkuaah mi pakhat damlo an awm chuan chhungkuain kan tuar a, hlim a har ṭhin; chhungte leh chenpuite na tuara an awm laia hlim taka nui huah huah thei an awm a nih chuan a chhungkua a hmangaih lo tawp a ni ti i la kan sawi sual kher lo maithei.

Kumin MṬKP 69th Rorel Inkhawm Tuipui D lama neihah chuan kum 2022 chhunga ṬKP member thi 150 zinga 131 hi mipa an ni tih report a ni a, 87.3% mipa an thi a ni. CKṬP Rorel Inkhawm 2023 Zemabawk Kohhran Biak Ina neih zawh tak khan kum 2022 chhunga KṬP member thi mi 643 zinga 567 chu mipa an ni tih a tar lang ve leh a, mipa thihna hi 88.18% a ni. KṬP member hi kum 15-40 an ni a, TKP member hi kum 14-40 an ni bawk a; hei hian mipa kan chan mai a ni lo va, thalai tam tak kan chan a ni tih a entir a. Mizorama kohhran pahnih kan han tar lan aṭang ringawt pawh hian kan tawrhna a nasa hle a, kohhran dangah pawh a danglam tam a rinawm loh a ni.

He thu hi politics-a kaih luh chi a ni lo va, hmeichhia leh mipa thuhla a ni hek lo; Mizo hnam anga min nghawngtu leh Mizo ṭhalaite zawng zawng tawrhna a ni a; chuvangin a lo awm chhan leh a tihdamna tur kil tin aṭanga kan dap khawm a ngai a. He thuziakah hian ngaih dan pakhat tar lan a ni a, thutlukna siam a ni lo.

Ruihtheihthil vanga thi kan tam a, ruihtheihthil hrin natna hrang hrang avanga thi pawh kan ṭhahnem viau tho. Amaherawhchu, ruihtheihthil hi kan thih tam chhan a nih rualin a lan chhuahna, a pawnlang ber mai a ni. A aia chhungril zawk kan khawrh chhuah a ṭul awm e. Hnam hrang hrang leh khawtlang hrang hrang awm- inchhungkhura hnathawh tur insem “domestic division of labor” an tih chu kan ramah pawh kum tam tak aṭangin kan lo ching ve a. Chutah chuan hmeichhia leh mipate ziak loh dana inkaihhruaina neiin tihtur chanpual an nei ṭheuh a. Hmanlai chuan Mizote kha lo nei ṭhin an ni a, lo neih bakah mipa te khan ram an vak a, tihtur ṭul a nih bakah an intihhlimna a ni pah a, chuvang a ni ang Mizo mipate kha an thahruai thei hle niin a lang. Inchhung lam erawh chu hmeichhe kuta dah a ni deuh ber a, zing ni chhuah hma aṭanga zan mut dawn thleng an kut a awl lo a ni a. Chutiang chuan Mizo mipa leh hmeichhia te kha an taima a, an thawkrim em em a ni.

Hun kal zelah khawsak dan a lo inher danglam khan mipa chu zirna lamah an kal uar a. Kum 1901 chhiarpuiah khan ziak leh chhiar thiam mipa 736 lai an awm laiin hmeichhia chu 25 chauh an la awm thung. Mizorama sikul ding hmasa pali-na Zosaphluia sikulah pawh khan a zirlaite chu tlangval leh rawlthar an ni deuh ber tih a ni a, hmeichhe lam chu an awm a nih pawhin sawi tham an ni lo a ni mahna. Zirna avang leh hmasawnna avangin ramsa kah te chu zawi zawiin an kalsan a, chuvangin an intihhlimna leh an chhuahvahna ber chu an bansan tih theih a ni a; chutih laiin hmeichhia erawh chu an hna a ngai reng a, mipa chuan an hnaa an ngaih a awm loh hnuah pawh inchhung lam hna chu hmeichhe chanpuala an la dah tho avangin a hma anga chet lakna an ngah lo va, thatho lamah pawh tun hma an tluk lo deuh em aw tih theih a ni.

Heng te hi sawi a ngaih tak chhan chu mipate hian “physi­cal activities” an nei tlem ta em em a, an lo tih ṭhin sa kah te chu changkanna chuan humhalh lam a kawh tlat avangin an thei ta lo va; an inawmtleina ṭhenkhat chu dan bawhchhiatna a lo ni ta a. Taksa chet tam hi mihring hian kan lo mamawh khawp mai a, kan chet tlem chuan nghawng ṭha lo hi a nei awlsam khawp mai.

Khawthlang lamah khuan stroke te, lung na avang te, thaw hah leh chutiang lam avanga thihna a tam hle a; hemi chungchang hi C.D Reimers, G. Knapp leh A.K Reimers te chuan zirchianna an nei a. Heng natna hi chhan hrang hrang avanga awm thei an ni a, chung zingah chuan meizuk te, zunthlum te hi a langsar pawl tak an ni a. Heng natna nei ho ah hian physical activities nei ṭha te hian 20%-35% in a nei tlem te aiin an dam rei zawk a, kum 3.4-4.0 in an dam rei zawk niin an tar lang a ni. Heng natna bakah hian thin ṭha lo te, ril natna leh cancer natna vei te ah pawh 30%-35% in an natna do kawngah an chak zawk a ni.

Physical exercise kan tih te pawh hian a hrana taksa insawizawina a kawh rualin nitin nuna kan taksa a chet tam chuan kan insawizawi a ni ve tho a, chung ang chuan insumtheihna te (Weinberg and Gould, 2015), mahni inrintawkna te (Marsh and Sonstroem, 1995; Fox, 2000; Zamani Sani et al., 2016) te leh a tha zawnga midang nena inkungkaihna min pe a (Raedeke, 2007; Bartlett et al., 2011).

National Cancer Registry Programme (NCRP) in a tar lan danin kum 2012 aṭang khan Aizawl district chu mipa cancer tam berna a ni a. Kum 2020 kuma report-ah chuan mipa 43.3% zelin zuk leh hmuam kaihhnawih cancer an vei a.

Kan han tarlan tak aṭang khan mihringin physical activities kan mamawhzia a lang a; hmeichhia chu taima lutuk lo pawhin ei rawngbawl leh hmun tihfai hi chu kan awl lo tlangpui a. Mipa ah chuan inhlawhfaa hnathawk lo chu an che tlem ta khawp mai, hna tam tak chu computer hmaa thuta chinfel theih a ni a, lirthei kan hmang uar bawk nen, inchhungkhur hi kan insawizawi na tur remchang tak a ni. He kan kalphung hi a tuar bertu chu mipa an ni a tih theih awm e. Kum tam tak chu kan vai liam a, mawhpuh tur dang kan zawng a, mahse kan thi ta zawih zawih a ni.

Ruihtheihthil kan do a ṭul a, kum tam tak kan do a, kan do zel bawk ang; chutih rual chuan kan inkhap seng dawn lo va. Chuti chung chung chuan engtin nge hei aia rei zawk mipa kan nun theih ang a, kan hrisel theih ang tih ngaihtuah a ṭul ta hle mai. Kan hmuh theih ṭheuhah pawh ruihtheihthilin a ei chhiat tak tak an awm a, chung zingah pawh chuan inhlawhfaa hna thawkte chu an dam rei deuh zawk em aw a tih theih a ni. Heng dan kan siam te hi chu khawtlangin kan duan chawp a ni a, khawtlang chu chhungkuain a siam a, chhungkuaah chuan mimal tin te kan awm a. Chu chhungkua enkawlna kawngah chuan thutlukna siam kawngah chauh ni lo kan zavaia tel a ṭul em?

Inchhung sekrek khawih hi mipa leh hmeichhia inthliarna tur a ni lo va, kan dam khaw chhuah theih nana thiamna kan mamawh (survival skills) a ni zawkin a lang. Engpawhnise, Ian Hart-a chuan kohhran pa zinga mi John Calvin-a zirtirna ah pawh kohna kan dawn chu mihringpuite rawng in bawl sak tawn a ni tiin a sawi (126).

Heng kan sawi tak te avang hian mipate an thatchhia kan tihna a ni lo a. Kan hnathawk dan pawh a danglam ta zel a, chuvang chuan kan taksa te sawizawina tur kan ngaihtuah a ngai a ni tih hi ka thuziak laimu a ni.

- Debbie Rinawmi