TLANG TIN BAWM ZOFATE

"Zofa, chhak, thlang,

chhim, hmara cheng zawng hi

Thlahtu thuhmun, chhul khat

kual vek kan ni."

- C Durthanga

Zofate chu tlang hrang hrangah chengin, political boundary-in min ṭhen hrang thluah a, "Unau kan ni e" ti fo ṭhin mah ila, thinlung tak taka inpumkhatna hi kan hlat ṭhin. Ṭawng chungchangah kan buai a, hnam hmingah kan buai bawk a. Insuihkhawm ila eng hming nge kan put ang tihah te kan inhnial a. Chutiang vel chuan unau tih inpawm siin kan karah khi a awm ṭhin.

Pathian hian kan inpumkhat theihna turin kan chungah harsatna a thlen tir em ni tih theih turin Mizoram chhehvela Zofate'n harsatna hrang hrang an tawk chho ta chamchi a. Chhak lam aṭangin Chin unaute an rawn raltlan a, chhimthlang lam aṭangin Kuki-Chin unaute'n inhumhimna zawngin min rawn bel bawk a. India sawrkar remti lo chung chunga kan unaute kan lo tuam hlawm han hmuh te hian Mizorama cheng, u ber chan chang te pawh hi insuihkhawmna kawngah hian kan lo va ṭhangharh ta em, ka ti a ni.

Manipur lam hi en ta ila. Zo hnah­thlakte khi a chibing te tea din chhuah tuma in ṭhe ṭhu reng ṭhin an ni a. Tunhma aṭangin unau kar indona hial a thleng fo a. Kum 1997-ah khan Kuki leh Paite inkarah pawh indona a chhuak a, Mizoram mipuite kan rilru a na em em a nih kha. Pu C Chawngkunga kaihhruai a ni ta em, ka chiang ta lo a, Goodwill Mission te intir chhoin palai hna an han thawk a nih kha.

Indona a tawp hnuah pawh Cold War hunlai ang maiin Kuki leh Zomi inkarah dingchang zawk nih tuma inepna a awm reng tho a, kut em an in thlak lo a ni chauh a. Tunah erawh chuan hmelma thuhmun an nei a, kei Kuki lam ka ni, kei Zomi lam ka ni tih theih a ni tawh lo. He buaina hian Zohnahthlakte a ti pumkhat a, hrui khat vuana an awm ta hi, an tawrhna hi rapthlak viau mah se, lawmna tak ka nei.

Manipur tlangram khi tuna India ram (modern India) pian hma daih a Zofate luah ram a ni a, Meitei kingdom-in a huam ngai lo. An ram humhalhna'n Kuki ho phei chuan 1917 leh 1919 inkarah khan British sipai an do ve hial a ni. Oral history-a kan hriat dan chuan Vanhnuailiana khan Moirang bul maiah khian ramri chin tiin rua a phun a, a raw phun hi tunah hian hmuh theih a la ni em ka hre lo a, tun hma deuh kha hmuh tur a la awm hial a ni.

Loktak lake an tih khi Mizoin Tuibangpui an ti a, chuvangin kan pi pute kha an lo han chetla viau tih a rin theih a ni. Churachandpur phai, Mizote'n, Tuithaphai an tih te pawh khi, Mizoram aṭanga chho Zofate han sah en vek a ni zawk a. Paite unaute hian Lamka an ti a, chu chu Kawng Pengṭhuam tihna a ni. Lamka khaw sattu tak hi Paite an ni a. Chuvangin, Manipur tlangram khi kan ram a ni tihah hian ding nghet tlat ila a ṭha awm e. Ram ṭha leh zual chakin kan pipute te khan hla tak takah ram an lo zuan a ni.

Chutiang tho chu Chin Hills lam te, Chittagong Hill Tracts lam te, Sakhan leh Zampui Tlangdung te pawh a ni vek a. British lo luh hma, tuna political boundary kan hman mek rin fel a nih hma daih aṭang hian kan pitute an lo luah tawh a, Pathianin kan ram atan min pek ve a ni tih hi chiang tlang ang u. L Keivom (fam) in Zoram Khawvel a lo tih kha zau deuh mai a nia.

Sap ho an lo lut ta, a ṭhen Burma aṭangin min awp a, a ṭhen India aṭangin, a ṭhen Manipur adminis­tration hnuaiah te, Assam hnuaiah te kan lo darh ta nuaih mai a. Ram hranga awm na na na chu, unau thlah khat mah ni ila, kan karah unau hmelhai a thleng fo ṭhin a nih kha. Kha inhmelhaina hun kha a lo tawp dawn ta a ni ang tih theih turin boruak a lo inlumlet ta thut thut mai a nih hi.

Zofate hi Israel fate nen inanna tam tak kan neiin ka hre ṭhin a. Pathian­in Israel fate a tidarh a, a hruai khawm leh dan hian Mizote thin­lung a hneh ṭhin. Israel fate pawh Pathianin a tidarh a, khawvel hmun hrang hrangah hmusit, diriam leh tih duhdahna tinrengin tuarin a awm tir a, chu Pathian vek chuan hruaikhawm lehin a ram leh hnam ropui takah a siam ta ang deuh hian Pathian hian min hruaikhawm turin harsatna min pe em ni tih te ka ngaihtuah hial a ni.

Israel fate nen kan inan lohna erawh chu, diriam, cheksawlh, nekchep leh tihduhna kan tawrh mekna hmunah hi kan ram, pipu chena kan lo chen tawhna a ni.

Heng harsatna zozai hi Pathianin kan inpumkhatna leh min hruai khawmna hmanrua-a a hmang a nih chuan a lawmawmah ngai phawt ila, hrehawm deuh mah se. Inpumkhat ila, kan hming tur te, kan ramri tur te chu Engkimtithei Pathianin a la rawn rel fel mai ang chu.

Tuna manganna leh tihduhna kan tawrh mek te hi engtikah emaw chuan a la kiang ang. Han ngaihtuah ve mah teh, Zofa hnam hrang hrang te hi inpumkhatin, ram bung khatah han awm ta ila, kan va han ropui dawn em! Land resource leh human resource kan nei tha nasa dawn si a. Khawvel kan deng chhuak ngei ang.

Chutiang hun lo thlang mai thei tur atan chuan tute mai pawh hi hnama kan ṭhanharh thar a ngai a ni. Tuna Mizoram leh a chhunga cheng nuai 12 vel bawr hi, kan ram hi a zimin mihring kan tlem lutuk. Hnam anga dingchhuak tur chuan, tam tham tak nia inpumkhata ram zau tak kan luah a ngai a ni.

Hnam bil te tea dinchhuah tum hi a theih loh a ni tih Manipur context aṭang pawh hian chiang takin kan hmu fiah ta a. Kan hnam hming turah pawh lo buai lawk viau a ngai lo, a hming kha kan dinchhuah pui tur a ni lo, inpumkhat ngheh tlatna zawk kha a ni kan dinchhuah pui tur chu.

- Zodin Sanga