Written by
- Ruatfela Nu

HNAHTHEL RO VAK RI REK REK

Hnahthel hring nge mawi hnahthel ro: Khatia hnahthel ro leh tuihna inzawmna min hrilhhriat hma pawh khan, thlaksika hnah hlui, a kung aṭanga rawn ṭil tla ar ar, ngaw thing hnuaia inchap parh niai te, lamlian sira tlingkhawm ṭin ṭen te, ṭhal thli thawin a chhema ro nafam chu rihna pan tak an ni si a, ṭhal thlifim thaw heuh heuh pawh hlaua lamlian sira tlanchhe ri rek rek nge mawi ka tih, an ro hmaa an kunga an la beh lai tih thlei thei lo khawpin, chi dang deuhin hnahthel ro mawina hi ka lo tem tawh tho a, mahse hnahthel ro hlutna erawh ka la hre lo mai pawh a ni. Lamliana motor ka khalhte hian a chang chuan motor ka tiding a, kawng sira tlingkhawm ṭin ṭen chungah ka va ṭhingṭhi hnawk a, naupang vaivut khàl ang maiin hnahthel chu ka lu chung lamah ka van vàwr a, ka thak phah sup sup fo mai. Ka motor khalhin thli a siam ruala motor ke hrula hnahthel an lo tlan darh chem chem nen chuan kan inùm nite hian ka hria a, a te deuh an tlan ri rek rek a, a laihawl a tlan ri rawk rawk a, a lian deuh an tlan ri uk ruk a. Music ang maiin ka feel thei a ni.

KeṬhiah nen: Concrete jungle kara khawpui ri bengchheng chi tin natna ka vei/nature deficit disorder laka damna beiseiin ramhnuaia inbual/forest bathing turin thla khata ṭum hnih tal ramhnuai hrim hrim leh a theih hram chuan ramngawah ka kal ṭhin a. Ramhnuai thlen veleh pheikhawk leh mawza bun lai phelh sawk sawk a, ṭhal a nih chuan ke lawnga hnahthel ro chunga kal rik riap riap a nuam a, fur khawhnawn laia phaitual leh hnim hring hnawng chap rah sawr per per pawh a nuam a, a eng zawk nge thlan tur hre lo mah ila, a manhla ve ve a, ka dam sawng sawng ṭhin.

Panlai ata tawh hnahthel ro: Kan naupan lai pawh khan, pheikhawk bun tur neih loh chang awm mah se, ke lawnga hnahthel ro rak rik riap riap kha nuam ka tih tho vangin pawi ka ti chuang lo. Nia, kan naupan lai chuan kan khaw lu lam daiah hmuṭau veh turin kan kal fo a, hmuṭau awm lai chu ṭhal ngang a ni a, hnahthel ro rah rik tur pawh a awm a, mahse hmuṭau hmun chu phûl hmun, thing lian awm tam lohna a nih avangin nuam thama rah rik tur a tam lo thung. Thingtlang naupangten kan hmawmsawm neih tlem te zinga mi, tling rah leh a hnah ei tur awmna chu ngaw hnuai a nih deuh avangin, hmuṭau hmun ai chuan hnahthel ro rah tur a tam a, nuam ka ti zawk fo. Keifang kung tamna lamah kan rualpui mipa naupang, Keifang kung thap hret hruta lawn turte nen kan inzui dam dam ṭhin lai pawh khan, mipa naupangte chu Zawng ang maiin a kungah an lawn a, keifang zar chu a hnah nen an thliak/bal hlawk hlawk a, leiah an rawn thlak a, hmeichhe naupangten a rah kan lo mal a. Keifang kung bula a hnah chauh kan hnutchhiat chu an ro rip rep hun ka suangtuah ngei ngei a, a hnah chu chhah tilh telh, mawi tak a ni si a.

Hnahthel ro hlutna chu le: Thil siam dang humhalh tura kohna ka hmuh hma daih khan ni khat chu Mizo nula, ram pawna zirlai hian min rawn kawm a. Amah chu environmental science zirlai a ni a, a zirbing chu ‘tuihna insiam dan’ tih lampang a ni tain ka hria. Keimah lam min zawh duhte ka chhan hnu chuan a zirna university chanchin leh an zir dan min hrilh a, ngaihnawm hi ka’n ti khawp a, ka thinlung beng leh mit zawng zawngin ka ngaithla a, chuti taka a thil sawi ngaihnawm titu a tawng chu a phur hle a ni ang e, a zirna aṭanga a hriat zawng zawng min hrilh zawh vek tum ni awm fahranin ṭhahnem a ngai a ni. Chu mi ṭuma a sawi ka hriat reng chu:-
“Ngaw hnuaia hnathel rote hi tuihna siamtu pawimawh lutuk an ni.”
He nau nen hian kan inhre zui ta zel a, kawlvalenchhamah awm mah se, environment kohna ka chhang a ni tih a lo hriatin a lawm hle a, hun remchang kan neih dunte bawhpelh loin, van ruahtui leh tlang inzawmna zirin tlangah te kan lawn dun a, kan environment tana ka thiltih mekah tihtakzetin min pui zui zel a ni.

Hnahthel ro aiah hman khat daih sarang phawt: Kum 20 zet mihring zinga chak lo leh awmnem zawkte dikna chanvo humhalha theihtawp ka chhuah hnu, kum 2017 ah khan ka hun a tawp tawh tih ka hria. Pathianin engti turin nge min hruai zel dawn tih erawh ka hre lo. Kum 2017 favang laiin Pathian hnen aṭangin thil siam dang humhalh tura kohna sang tak ka dawng a. Kohna ka dawn chu a khalin a chiang bawk a, ka inpekna (conviction level) pawh a sang a, a chim chin a pel hial a ni. Mahse, hnahthel ro lam buaipui hmasa ta lo chuan thil siam tinreng tana chhiatna thlentu, hman khat daih sarang (single use plastic) hman khat daih chauh si kum sang tam takah pawha tawih thei si lo do beihpui thlakin, bazar ip ṭawih thei siamna industry ka din hmasa a. Kum 3 chhungin ka industry chu ka bun fel a, sumdawn leh plastic/polythene ṭhat lohzia tlangaupui ka kawp ta a ni.

Ecosystem scientist chu a lo ni lo a: Environment kohna ka chhang a, ka hre tlem si a, kal ngaihna hre loa ka hawi haih reng laiin, zan khat chu social media apps pakhat, Facebook-ah “Tui kan nunna hrui” tih hi ka hmu a, a post tu chu Lalani Kawlni tih a ni. Word tam a ni lo nain, a fun kim hle a, a post-tu hi ecosystem scientist a nih loh pawhin environmental science-a dikri nei a ni ngat ang ka ti nauh nauh a. EVS zirlai naupangin, “Tuihna siamtu ber chu ngaw hnuai hnahthel ro,” a tih nen a inang a, ka thinlungah a fiah nghal vek a, tuihna kan humhalh fuh loh dan pawh ka man nghal a ni. Tui kan nunna hrui-i nen chuan kan inhmelhriat zui a, ecosystem scientist chu a lo ni lo a, wildlife scientist zawk a lo ni. Mahse, vawiin thleng hian ka tan chuan environment humhalha ka inpumpek kawnga ka mentor a ni. Wildlife lam erawh a hnen aṭangin ka hriat belh phah vak lo.

Hripui karah NHIDCL kawng laih vung do leh phawt a ngai: State sawrkarin single use plastic khap mumal lo mah se, khawl lianpui puite bunin ka industry chu a nih nih a ni ta a, chhungkaw member kan tam lo bawk a, mi changkang, plastic bag hmang duh lote zarah kan ei khawp chu kan hmu ve ṭawk ṭawk a. Kum 2020 kum bul aṭangin tuihna siamtu ramngaw leh nungcha humhalh beipui thlak turin ruahmanna ka siam a, tuihna humhalha fehchhuah paha awlsam taka thing suat theihna, chainsaw leh sava suatna, air gun silai do nghal ila tih chu ka thupui ber a ni. Bul kan ṭan chauh tihin March chawhnu lam aṭangin coronavirus pandemic-in kum hnih teh meuh min tiṭhuanawp a. Mahse hripui laka himna tura inkhuahkhirh thlahdul kar lakah kan chhuak ngei ngei a, NHIDCL vung chhuah thla tura a ruka chhuah chang pawh kan nei. NHIDCL kawng laih vung, kawng thlanga an nawr liam kan zir chiang a, a dik lohzia kan tlangaupui a, thuneitute beng thleng ngei turin kan au chhuak a, an benga rawngah an thun ṭha duh lo a, hripui len vang a ni ang e, tiin hripui kiam hnuah kan bei ta tak tak a nih mek hi.

Hnahthel ro nena inzawmna a lo la nung reng: Ramhnuai ngawi chhah tak chhuata khup thleng thlenga hnahthel ro tlingkhawm dai thawih thawih aia thui deuh hlek, hnahthel tlingkhawm hnuai hi hnawng turin engti anga chhah nge a tlinkhawm ngai? Van aṭanga ruah surin tlang sanga thing hnah a nante hi hmun thuma ṭhena hmun hnih tal ngaw chhunga ngaw chhuatah a chambang tur a ni a, chutiang a nih chuan ngaw chhuata hnahthel tlingkhawmah a lut a, hnahthel chuan van ruahtui chu an lo thukru a, mamawh huna rawn chhuah tham nei tur chuan tuihawkin a lenbo theih loha a chhah a ngai a, ruahpui vanawn pawh hnahthel hnuaiah an biru leng vek tur a ni a, ngaw chhung aṭangin ngaw pawna tuihawk a luang chhuak mang mang tur a ni lo a, a luang chhuak chhun pawh fim paw riai, sil loha in tlak a ni tur a ni. Chutiang a nih loha a fur a ṭhala kan luipuite vawkbual tui ang maia a nut vek tawh chuan, kan tuihnain bihrukna ṭha ramngaw a nei tawh lo tihna a ni a, kan leilung leh a chhunga thil awmte hi a chhe hle tawh tihna ni bawk.
Hei hi hnahthel ro nena kan inzawmna a ni a. Hei hi hnahthel roin tuihna a siam dan a ni a. Hei hi ka naupan ata ka lunglai kuaitu, keimaha hnahthel ro rawn ṭhan chhoh dan a ni. Hnahthel ro vak ri rek rek hi lehkhabuah pawh ziak dawn ila ka ziak seng hlei lawng e.
He article hi ka hriat loh laia hnahthel ro nena kan inzawmna min nemnghehsaka tinungtute - Alenery Lianhlawng, Oxford UK leh Dr. Lallianpuii Kawlni, WII Dehradun te tan ka hlan e.

- Ruatfela Nu