Written by
- Musa Chhangte
FIMKHUR A HUN TAKZET E
Kumin kum tir (March thla tawp lam) aṭangin kan ramin Covid-19 hi kan buaipui ṭan a, kan hmelhriat tirh kha chuan hlauh namenin kan hlau lo va - mi tam tak kan chiai a nih kha. Min chiah rei ta deuh a, kan hlauh dan a nep ta viau. Kum tir lama kan buaipui khan tunah chuan min tibuai ta! Hlauh a sawt loh hunlai khan namen lovin kan hlau a, kan thlabar a; tunah hlauh a hun a, thlabar a hun mek lai hian kan muang leh ang siai a!
Chiai suh- a sawt lo
He hri hi kan hmelhriat tirh laia kan hlauh ang em ema ṭihbaiawm a lo ni hran lo tih hi kan belhchian hnu leh kan zinga a lo awm tak hnu hian kan chiang chho. Mahse hlauh tur a ni. Eng aiah maw? E le, thihna thlen thei hri ni miau hek. Chu mai piah lamah khawvel ram ropui ber berte sumpai dinhmun a hnuh hniam nasat zia leh mihring nunphung a tih khaihlak nasat zia aṭang hian - zir teh!
He hri hi hlauh tur a ni a, thlabar manganga min tichiai tur erawh a ni lem lo. Hri thar (novel) a nih miau avang hian zir chian belh zel a ni a, a thawh dan lah sawi lawk theih a ni lo. Hri kai mi chi hrang hrangah a lanchhuah dan leh a thawh dan a thuhmun vek lo tih erawh a chiang. Kan chiai avanga kan rilru leh taksaa harsatna thlen thei thil hrang hrang lakah kan inven tel a ngai, chiai vanga kai loh theih a ni hran lo, chuvang tak chuan - chiai suh, a sawt lo.
Inveng fimkhur rawh
I ṭhatlai nite hian
Hmanlai pi leh pute hunlai ata tawh nula tlangval, kan ṭhalaite hi kan 'daingul' an lo ni tawh ṭhin, tun thlengin an la ni reng. Ṭhalai hrisel ṭha, taksa chak pangngaiah chuan he hri hi a thawk na viau lo - hritlang satliah ang leka enkawl mang loh pawha dampui theih a ni.
Chuvang ngawt chuan ṭhalaite hian he hri hi 'Nuthuri zuam' ngawt tur tihna a ni lo. Kohhran pawl, khawtlang pawl hrang hranga a-kul-ataia ṭang ṭhin ṭhalaite hi chhungkuaa chhuakvak tam ber ber kan ni- inveng fimkhur ber tur kan ni dawn lo'm ni? Hri leng mek palzam thei ber mah ni ila.
Mizo chhungkua hi kum upa lam, nu leh pa, pi leh pu, tar chak lo kawl kan ni deuh fur. Anih loh vek pawhin nausen/ naupang kan kawl deuh fur ang. Ṭhalai te palzam mai theih kha heng kum upa lam tan leh nausen, naupang lam tan te, natna benvawn- Kal, Chuap, Lung ṭha lo, BP sang, zunthlum etc. neite tan 'thihna tur' a ni thei tlat lawi si. Hei vang tak hian kan nu leh pa, pi leh pute tawrhna thlen thei tura mahni chhungkuaa hri pu luttu ni thei ṭhalaite, kan ṭhatlai nite hian- inveng fimkhur lul teh ang u.
Invenna ṭha bernunphung thlak
HIV kan hmelhriat tirh khan a kai thei tur ang chi kha chu kan ten rawn a, kan thinhrik a, an ṭhutna hnua ṭhut kan hlau va, an khawih hnu kan khawih duh lo. Mahse vawiin thlengin kan zingah a la awm reng a, a in kai chhawn theih dan kan chian tawh avangin kai chhawng lo turin kan inveng mai. A in kai chhawn dan a nuam em alawm tih vang ngawtin mi pangngai chinin kan bawh ruak chuang lo anih hi!
He hri leng mek pawh hi a in kai chhawn theih dan kan hria a, inven dan lah kan in zirtir nasa narawh e. Tun thlenga mithiamte'n he hri nena kan chen ho theih dan tur ṭha ber an sawi chu 'nunphung thar (new normal)' a ni a, chu chu nunphung thlak mai a ni. 'Tunhma zawnga kan tih ṭhinte tih tawh loh' ti ila a dik famkim kher lo vang a, mahse a buk ṭhelh chuan a ṭhelh bik lo.
Nunphung thara langsar ber chu chhungkua zu ni tlat a! Ina tawmim tam hi kan tih makmawh a ni a, hei tak hi tunhma zawng aia chhungkua kan inkawm tam chhan, kan awmho tamna bul leh inpawh tlan theihna kawng a ni- malsawmna a ni asin! Hri leng laka invenna ṭha ber a la ni zui.
Nunphung tharzir ang hmiang
Ṭhenkhat tan a harsa fe ang a, ṭhenkhat tan erawh nunphung thlak hranpa ngai chuang lo a ni thei bawk. Zan len chhuah hi tih dawklak (habit) a ni thei. Len chhuah loh pawh hi chin dawklak thil a ni ve tho. Chhuak dawklak ho pawh hi han insum eih se, rei a ngai lo, tawm dawklak an ching zui ve mai!
Loh theih lohnaa chhuah a ṭulna hi a tam ve fe mai. Mitthi vui, lungphun, khawtlang thil hrang hrang kan ngah- heng thilahte pawh hian 'ka tel lo vin an ti thei em?' tih hi kan inzawh fo a ngai ta. Ka tel lo va an tih theih ang chiah hi chuan insum tum hram zel ila. Ka tel lova an tih theih loh tur ang chiah chauh tel ve ta ila..... A neitu chan chang lam pawhin tel lo thei lo chin te bithliah thiam ila, hmelhriat nazawng phut lo ngam bawk ila.
Hmanlai deuh kha chuan 'hmai tuam' kha misual an ni tlangpui a, kan hlau. Tunah erawh 'hmai tuam' chu mi fel, thuawih tihna a ni a, mi pangngai chin chuan khawlaiah hmai tuam loh kan hlau ta zawk.
Tun achinah chuan khaw laia chhuah reng rengin 'hmai tuam' hi mahni mai bakah midangte himna a ni a, a la ni zel dawn. Khawlaia thil khawih zen loh te, midang hlata awm te, rei tak mi biak din chin loh te leh inchhung luh veleha fai tak, phuan ṭha taka kut sil zel te a ṭha a. Kut sil fai hmaa mit, hnar leh ka khawih loh tur a ni. Taksa invawn fai leh hriselna lam ngaih pawimawh thar, taksa sawizawi, vitamin lam ei tam, ṭhenawm khawvengte ina luh thlak zen loh te - hengte hi nunphung tharin a ken tel vek an ni a, kan nun dan thar tur ngei chu a ni.
He 'nunphung thar' hi zir thiam thuai ila, he hri laka invenna leh a tih damna damdawi a chhuah hma chuan he hri hi hlau hauh lo vin kan chenpui thei thuai ang. A bibo mai dawn lo va, kan zingah a la awm zel dawn a, engchen nge kan chenpui a ngaih dawn tih hriat a ni hek lo.
HIV, TB leh Malaria te ang maia kan hnena cheng, kan zinga awm, tu ta bik mah nilo, ke pahnih nei, tungchhova kal mihring tawh phawt te ta a ni tih hi pawm thiam ila - fimkhur taka inveng chunga a chenpui dan kan thiam hi a pawimawh ber chu niin a lang ta e.
Pathian hnena ṭawngṭai leh A hruaina aia pawimawh erawh a awm thei lo tih hre tel bawk ila.