TUTE NGE KAN NIH ZIRCHIAN HUN A NI
Ka ṭhianpa Dr. Lalrinnunga Hmar hian 'Migration & Social Formation of the Mizos' thesis NEHU aṭangin a zo a. Hei hian a sawifiah khawp mai.
Kan ṭhenawm Zohnahthlak buaina hrang hrang tawk mêkin Zofate harhna min pe mêk a, hei hian kan inunauna pawh a tharin min fiahtir beisei ang.
'Chin-Mizo-Kuki-Zomi' te thlah khat leh unau chhul khat kual kan nihna hi a fiah deuh deuh dawn a. Kan 'nomenclature' hi 'politics' thil vanga inṭhenhranna leh inawpna avangin a danglam lo thei lo.
'Mizo a ni lo, a inti duh lo,' tih emaw, 'Kuki a inti duh lo,' tihte hi kan buaina ni tawh lo se. Keini 'unau kan ni lo' ti ngawt thei kan ni lo a, kan thisena inunauna hi kan pawm loh theih a ni si lo. Mak tak maiin keini thlah khat (ethnics group) hi Kristian kan la ni zel zui bawk.
Thlir zau ta deuh zel ila:
'Chin' tih hi keini hnam thlahkhatte Burmese-in min koh dan a ni ber a.
'Old Kuki' kha tuna Tripura lama Halam Kuki, Chohte, Manipur lam Kom tihte leh Assam lama Biate a dangte nen an ni ber. Chutih rualin Biate hnamte pawh Hmar hnuaiah an awm zui ta bawk.
'New Kuki' bika hi chu Old Kuki hnu lam deuha lo thlang tla, Manipur lama Thado ṭawng hmang Kuki te an ni leh tlangpui bawk.
Hengho chi pêng hi; Hmar leh adangte pawhin kan inṭawm leh vek, Chawngthu leh Changsan te pawh Kuki leh Mizo-ah an awm kawp ang hian.
'Mizo' tih tak hi kum 1902-a 'Mizo leh Vai'' chanchin kan neihah khan a hming a ri ṭan a, mahse Lushai tih hlira koh kan ni. Mizo tih taka 'politically' a kan awm ṭanna kha kum 1946-a Mizo Union indinin lal (chief) bàn 'movement' aṭang khan a ni ta ber mai.
Mizoram bika:
British-India khan Lusei ṭawng hmangte chu kum 1898 khan Lushai Hills District tiin, chhim leh hmar chu Hqrs. Aizawl niin, min puang daih tawh a. British awpna ata India chu kum 1947 khan a zalen ta a. India zalen hnu hian Assam state hnuaia awmin kum 1947-ah Lushai Hills District kan nei a, kum 1954-ah Lushai Hills District chu Mizo Hills District kan inti ta a. Tuna Mizoram bika hi a piang chho ta chauh a ni.
Mizoram chhungah ngei pawh kum 1953 khan Pawi-Lakher Regional Council chu Sixth Schedule hnuaiah Saiha khawpuiah neiin a piang bawk. India rama State khata awm na na na chu Lai leh Mara pawhin Autonomous District Council hrang nei mah ila, kan intihrang chiam lo.
British-te khan min hriatthiam theih nan; Old Kuki, New Kuki & Lushai adt. tih khan min thliar ta mai zawk a ni. Zomi tak hi rei deuh tawh tho mahse, a tunhnu leh deuh bawk.
Unau thlahtu bul vek kan ni a, zirchianna an neih nasat zawh poh leh unau kan nihna bak zir chhuah tur a awm lo.
'Politics' vangin India ram zalen hnuah pawh state ram bungin min ṭhen a; Burma leh Bangladesh-in min ṭhen ta bawk.
Tun hun hi kan inzirchianna leh unau kan nihzia a lanna tur, Zoram Khawvar a ni ngei ang. MZU Biotechnology Dept. lamin kan DNA inanna zirchianna an bei mek bawk a. Tute emaw kal firfiak deuhin mahni 'nomenclature' ringawt kan changchawi hian inunaunaah hriselna a thlen lo a, tun hun inmung mêk hi Pathianin Zofate min suihkhawmna tur ni mawlh rawh se.
Insuihkhawm leh zâi i rel ang u.
- Zoa Tlau, Ramhlun Venglai