Written by
- David M. Thangliana

Hnam, Ram leh Lal Thuthlung


Vanglaini Vol. No. XXXVIII, Issue No. 105, May 6, 2023-a chhuak, NGAIHDÀN phekah khan Manipura tribal leh Meitei ho intihbuai denchhenin Pu Zodin Sanga'n article a rawn ziak a. He article-ah hian Zo hnathlak zinga unau intibuai deuh reng mai, Kuki leh Zomi-te chuan hmelma thuhmun an neih tak avanga an ṭan rual dàn leh he buaina hian Zofate insuihkhawmna changtlung zâwk a siam a rinthute a rawn ziak a. Ka duh khawp loh avangin han tuihnih hlek ka duh a ni.

Zodin Sanga hi Mizote'n cartoonist (caricaturist tih tur a ni hial zawk awm e, "TOONLAINI" hmu ṭhin te chuan kan hre ngei ang) kan neihte zinga lem ziak thiam ber leh issue hrang hrang, a lem ziah aṭanga phawk chhuak thiam ber a ni ti i la thu uar kan ni lém lo ang. A ni hi Manipur lam chhuak a ni a, kum 2002/03 vel aṭang khan Newslink English Daily-ah kan thawk ho ṭhin a. Mi inzir mi tak niin thil pawh a chík peih a, tun thleng hian Newslink-ah hian a la thawk nghe nghe a, khi lama kan unaute dinhmun pawh a hre chiang páwl tak a nih a rinawm a, Zofate kan insuihkhawm tak tak hun nghakhlel ve páwl tak a ni bawk ang.

Thupuia ka rawn hman, "Hnam, Ram leh Lal Thuthlung" tih hi tunhma aṭang tawh khan Pathian thu át chilh/ ruih chilh ni a hriat, "Mihlim" kan tih mai ho khan an buaipui tawh a. Anni hian Mizote hi Pathian hnam thlan, Pathian hriat kan nih avangin engtik hunah emaw chuan Zofate hi kan la insuihkhawm ang a, rorelna pakhat hnuaiah awmin Pathian thu-ah pawh hmun khatah kan la luang za ang tih hi an thu ken chu a ni a. Hei hi Kohhran ziding (ti mai i la) lam chuan an pawmpui lem lo a, Mizote hi hnam thlan bik kan nihna pawh pawm harsa an ti a. Hei hi a chhan pakhat ni awm chu Mizo zingah Israel hnam 10 bo zinga hnam pakhat ni a inhriatna a awm vang a ni mai thei.

Kristian aṭanga Juda sakhuaa kan inleh puk mai hlauhthawnnate pawh a tel thei awm e. Politics zawnga thlir pawhin 1966-ah India lak ata inlak hran tumna lo awm tawh pawh a tlawlh avangin Mizote, ram dang chu sawi loh, India ram chhungah ngei pawh state hrang hranga awmte tan rorelna pakhat hnuaia awm chu thil theih loh hulhuala ngaihnate pawh a awm a ni thei. Hengte avang hian Mizorama kan Kohhran ziding ho hian mihlim ho thuthlung hi an uksàk vak lo a nih hmel.

Hnam thuthlung chu engnge?

Hnam thuthlung hi a awlsam zawnga sawi chuan zirlai pawl leh YMA lamin Zofate inpumkhatna, insuihkhawmna an sawi an sawi hi a ni. Mihlimho hmuh danah chuan Hnam pumkhat lian pui, Sap ṭawnga "Nation" an tih hi kan la ni ang a, ṭawng khat kan hmang bawk ang. Mi ṭhenkhat chhút dàn chuan ram ṭhenawm leh state ṭhenawma awm, Zo hnahthlak zawng zawng hi a nuai sawm têl kan ni a, "nation" tih theih khawp a tam kan ni.

Ram Thuthlung ve thung

Hnam Thuthlung leh Ram Thuthlung hi lak hran theih loh, inbelhbawm tlat a ni a. Hnam Thuthlung hi a lo thlen dawn chuan Ram Thuthlung pawh hi a thleng ngei ngei tur a. A awmzia chu Zofate hi "nation" kan nih dawn chuan rorel (administration) pakhat hnuaia kan awm a ngai a. Chu administration pakhat hnuaia kan awm dawn chuan Zofate darhsarh taka kan hmun luah zawng zawng hi "Mizoram" a nih a ngai a ni. Pu Laldenga kaihhruai, Mizo National Front in a tum ai chuan he Hnam Thuthlung hi a zau zawk a, a ropui zawk bawk a ni. Rorelna pakhat hnuaia Zofate kan awm hun tur hi Ram Thuthlung chu a ni.

Lal Thuthlung

"Lal" tih hi "Pathian" tihna a ni a. Pathian hnam thlan kan nih ngat chuan Hnam leh Ram Thuthlungte hi a thleng ang a, chumi hunah chuan Zofate Kristian denomination hrang hranga awm te hi pawl pakhatah kan awm ang a, Ama duh dan takin Pathian chu kan be tawh dawn a ni. Hemi hunah zet hi chuan hnam (nation) ropui tak a lo ding chhuak dawn a ni.

Thuthlung ang zawnga ngaih­tuah chuan mi pang­ngai tân chuan suang­tuahna ram, engtik hun­ah mah thleng lo tur a ni. Mahse Mizote'n kan hun tàwn chhoh zel hi ngaih­tuah chuan heng thu­thlungte hi a thleng lo ang tih sawi a har ta khawp mai.

Kristian zaah za

India Hmarchhak Christian State an tih, Mizoram, Meghalaya leh Nagaland (Arunachal hi ṭhenkhat chuan Christian State an ti ve tho a, mahse Kristian an la tlem deuh avangin chhiar tel ta lo i la) te zingah hian Kristian sakhua luh hnuhnunna ber chu Mizoram hi a ni a. Nagaland-ah khuan kum 1871-ah America chhuak, Baptist Church a lut a. Meghalaya-ah khuan Kristian missionary-te luh hun hi chiang taka ziahna ka hmu mai lo a, mahse 1901 census-ah kha chuan Kristian hi 6.16% an awm tawh a, Mizoramah hemi kum census-ah hian Mizo zinga Kristian zat chu 0.05% chauh a nih avangin Mizoramah ai chuan Meghalaya-ah hian Kristian sakhua hi a lut hmasa a nih ngei a rinawm.

Kum 1951 census en ta i la. Hemi kum hi Nagaland tan chuan Kristian sakhua a luh aṭanga kum 80-na a ni a, Meghalaya-ah hian a lo berah kum 60 vel a nih a rinawm a, Mizoramah chuan kum 57 vel a ni. He census-ah hian Nagaland-ah chuan Kristian hi za zelah 46.05 an awm a, kum 80 chhungin Kristian sakhua hi Nagaland-ah a ṭhang duang lo hle a ni. Meghalaya-ah chuan 1951 census-ah hian Kristian za zelah 24.67 an awm a, Meghalaya-ah pawh hian Kristian sakhua hi a ṭhang chak lo hle.

Mizoramah thung chuan he census kumah hian Kristian chu za zelah 90.50 kan awm tawh a, Kristianna hi a ṭhangduangin hetih hunlai pawh hian "Kristian zaah za" tiin kan inchhal tawh a. Mahse hei hi chu a dik chiah lo. Ka pu pa (ka great-grandfather) kha bawlpu niin kum1968-a a thih thleng khan Kristian sakhua hi a vuan lo a ni.

Heta rawn tarlan ka tum ber chu keini zingah sakhua kan hriat ngai loh, Kristian sakhua heti taka a ṭhang chak mai hi ṭhenkhatin "Pathian hnam thlan" kan nia an hriatna hi a dik thei mai ang em tih hi a ni. Tun thleng hian Meghalaya leh Nagaland-ah te chuan an pi leh pute sakhaw lo vawn ṭhin la vuan tlat an awm a. Keini Mizote angin Kristian za-ah za an inti thei lo a ni. Mizoram mipui zinga Kristian sakhaw vuan hi kum 2011 census-ah chuan 87.16% tih a ni a. Hei hi a chhan chu Mizorama cheng ve tho Buddhist, Hindu leh Muslim sakhaw bia, Mizo ni lo an awm ve vang a ni.

Mizo hlangah chuan Kristian hi zaah za kan ni chiang khawp mai. Heti khawpa hun reilote chhunga Kristian sakhua a hnam pum ang hial a kan zawm chhan hi Pathian lo chu puh tur dang a vang khawp mai.

Ram humhalh

Tuna Mizoram chin hi British ho hmang khan Pathianin min humhalh sak tlat tih loh theih a ni lo a. India-in British laka zalenna a neih hnu thlengin Inner Line hmanga humhalh sak kan la ni ta reng a. Tuna kan ram chin hi kan pi leh pute hun laia kan ram chin a ni lo, a zim lutuk, te pawh kan ti a, kan lung pawh a awi thei lo a. Chuti chung chuan ramri British hun laia min lo kham sak, India zalen hnua zim ta deuh pawh hi a hlu em em a, state ṭhenawm leh ram ṭhenawma awm, kan Zo hnahthlak unaute tan chuan kulhbing sang a ni ta mai a. Burma, Bangladesh, Tripura, Assam, Meghalaya leh Manipur a kan unaute'n harsatna an tawh apianga an rawn tlan khawmna tur a lo awm hi a zím a zímin a lawmawm em em a. Pathianin British ho thinlungah khan Inner Line rin tura ruahmanna hi pe ta lo se Mizote hi hnamdang nen kan inpawlhsawp tawh hle ang a, zaa za Kristian ni lovin zaa za Hindu emaw, zaa za Muslim emaw kan ni hial mai thei zawk a ni.

Ṭawng khat hmanna

Babel insang sak a nih khan ṭawng khat an hman lai kha chuan in sang kha an sa chak hle a. Mahse Lalpa'n an ṭawng an tih danglam sak chiah kha chuan hna pawh thawk thei lovin an in sang sak pawh an chawlhsan ta hial a nih kha. Mizote kan vanneih em em na chu Mizoram chhungah bik na na na chuan ṭawng khat kan hmang a, hei hian inpumkhatna nasa tak a siam a. Tunhma deuh khan Chhim lama kan Mara unaute sawn Mizo ṭawng hi an hmang ṭha duh vak lo a, thiam miah lo pawh an tam ṭhin khawp mai a. Tunah erawh chuan Mizorama cheng nih chuan Mizo ṭawng thiam hi a pawimawh tih an hre tawh a, thingtlang kilkhawr tak tak tih lohah chuan Mizo ṭawnga biak theih loh hi an awm tawh mang lo a ni.

Arunachalee te khu an khaw­ngaih thlak khawp mai. Ṭawng inhman ṭawm theih mai an neih loh avangin Hindi hi an common language-ah an hmang a, Arunachal mi, ka hmelhriat pakhat phei chuan, "We even teach English in Hindi," zu ti a! Chutiang deuh chuan Naga hian an common lang­uage-ah "Nagamese" an nei a, hei hi an hnam ṭawng zinga pakhat leh Assamese ṭawng inpawlh a ni. Common language an neih loh avang hian hnam angin ṭawng hi inpum­­khat nan an hmang thei lo a ni. Keini erawh chuan inpumkhatna hmanraw ṭha tak kan kawl khiau a ni.

Pu Zodin Sanga sawi ang hian Zo hnahthlakte inpumkhatna min daltu lian tak chu ṭawng hi a la ni cheu. Mizoram chhungah chuan hemi thilah hian harsatna awm lo mahse hmundanga kan unaute zingah hian a la awm tlat niin a lang. Hei hi a chhan ni thei pakhat chu state dang leh ramdanga awm, kan Zo hnahthlakpuite hian mi rama awm ta na na na chu, hnam lian zawk nih inchuhna an nei a, chungnung zawk, tam zawk nih kha an duh ni berin a lang a. Mahni ram, Mizorama awm te hi chuan heti ang rilru hi kan pu lem lo a, mahni hnam bil ṭawng hmang an awm pawhin mahni inchhung khurah an hmang mai a, midang hnenah an va barh lui lem lo. Mizorama piang leh seilian, Hmar, Paite, Lai leh Mara te pawh an ni ang, tam tak hi mahni hnam bil ṭawng thiam lo an ni tawh a, mahse ṭawng thiam loh vang ringawtin an hnam hi an hnualsuat chuang lo.

Lungrual takin Mizo ṭawngah an lungawi a, an hming bul emaw, an hming tawp emaw ah an hnam hming an dah tel deuh zel tho a ni. Kei ngei pawh hi Hmar ka ni a, Hmar ṭawng ka thiam lo a, ka hming aṭang pawhin tuma'n Hmar hnam ka ni tih an hre thei lo ang. Mahse miin min zawh chuan zahpui chu sawi loh, chhuang ang reng takin Hmar ka nih thu ka sawi ṭhin.

Inpumkhatna chungchangah hian Burma lama mite leh Bangladesh-a mite leh tun mai a Manipura mite, kan Zo hnahthlak unaute tawrhna hi Pathianin Mizote tana rem a lo ruat tawh tih puitlinna bul inṭanna a ni thei mai ang em tih hi ka ngaihtuah nasa hle. Hnam (nation) ni tur chuan kan tam a ngai a, ṭawng pakhat kan hman pawh a ngai.

Kan ram politics kalphung dik lo, kal sawi lùai lùai siam ṭhat tum political party thli lo tleh mek nen, hun danglam, Pathian ruat ngei a thleng thei mai dawn ni tein ka hria a, hnam, ram leh Lal thuthlung lama tui mite thusawi hi sira hnawl mai lo a, kan ngaihven deuh pawh a hun ta lo maw, ka ti a ni.

- David M. Thangliana