Written by
- Veronica K Zatluangi
MACADAMIA THEI
Macadamia nut hi Mizo ṭawnga sawifiah dawn chuan khawkherh anga pil sak, a chhung hang tui em em mai hi a hi a. Khawkherh angin a chuar ve lova, a mam a, a lian bawk a. Butter fruit kan tih mu lian pawl ang tiat vel hi a ni a, a kawr pan tak mah se, sak em emin a tuam a, a chhung chu thingsemin angin a ei theih vek a, a hang tui em em bawk a. Mithiamte'n an endiknaah phei chuan mihring nunna atana kan mamawh zawng zawng vitamin chikim leh calcium iron te a awm kim vek a ni an ti.
He thei tui lutuk leh ṭha si hi khawvel hian a mamawh tam em em a, duh ang a la thar chhuak lo a ni an ti a. Khawvela an hmuh chhuah tanna chu Australia ram Mingoho chên hma a lo cheng tawhho (aboriginal) ho khuan chawhmeh atan an ei nasa em em a, a hmingah chuan anmahni tawngin Bauple an ti a, a ṭhenin Gyndle emaw Gyndilly titein an sawi ṭhin a ni awm e. Mingoho khu chuan an ei ve ngai lova, German aṭanga Botanist ropui tak pemlut Dr.Ferdinan-Von-Muller chuan, heti taka Aboriginal hovin an ei nasat anmahni lah an hrisel chak em em si a, tiin, he thei tui tak chanchin hi A.D. 1857 kum aṭangin research a bei ta a. A hming atan chuan Chutih lai a, a ṭhianpa Australia rama Scientist hmingthang leh Secretary of the Philosophical Institute of Austratalia, Politician ni bawk Scotland aṭanga pem lut Medical College hrang hranga Professor nihna nei bawk Dr. John Makadam hming chawiin Macadamia thei tiin a hming a phuah ta a. A scientific hming chu Proteaceae family zinga mi a ni a.
A tualṭo tamna chu Australia hmarchhak New South Wales ah leh Queensland chhimchhak lamah an tualto nasa em em a.
Hetia Dr. Ferdinand –Von-Mueller-a'n nasa taka a beih hnu hian khawvelin a lo hmelhriat ṭan ta. Scientist tam tak an lo penchhuak zel a. Tichuan Australian Scientist ropui Dr J.H.Beaumont chuan Macadamia variety chi li a hmu chhuak ta a. Chungte chu Macadamia Integrifolia, Magadamia Ternifolia ,Macadamia Tetriphyllia leh Macadamia Jensenii, a hmasa pathum te khi an rah tha duhin an tui em em vek a, mihring tan thil tha hlir a pai a ni an ti tawp mai a. A hnunung ber Macadamia Jensinii erawh hi chua mihring tinguai thei tur (poison) tlem (cyanogenic glysosides) a awm niin an hria a. tichuan Integrifolia,Ternifolia leh Tetriphyllia te chu khawvel hmun hrang hrangah hybrid te siamin sum lakluhna tha em emah an phun ta nasa em em a ni.
Australia ram pawn a phun hmasa bertu chu Hawaii ramah a ni a, kum 1910 ah khan Hawaii ram a an Coffee hmunpui pakhat chu Macadamia enchhinnan an hmang ta a, he hmunah hian a chi aṭanga kuiṭiah leh a kawlawm (crafting) hi enchhin a ni a, a chi aṭanga an kuiṭiah chu kum 10-12 ah a par tan a, kawlawm erawh chu kum 4 -6 ah an par tan a, kum 10 ah chuan a rah a tam tawh hle a. Tin, a chi aṭanga kui tiah a phun chu a rah a tlem hle a ni an ti. He thei hi a rah nasa thei em em a, Mizovin pangkai kan tih ang hian a kung aṭangin a par a rawn chhuak a, a par rawng chu a senno a ni a, feet hnih lai seiin a zuar mai a ni. A par chu a senno a ni a, sawi tawh angin pangkai thei angin a kung tluanin a rah chu a uai bawr ṭup ṭhin. Kung khatah hian Kg 15 atanga 30 lai a rah seng tur a awm thei a. A thingkung hian zung a neih tawi deuh avangin a rah nasatna hmunah phei chuan a kungin a dawl lo va a tlukpui thei hial a ni an ti.
Macadamia kung hi feet sawmli vel a sang buk lian tak a ni a. Sawi tawh angin kawlawm chu kum li aṭangin a par ṭan a, a rah tak tak chu kum ruk kum sarih aṭangin a ni a, a dam rei em em a, kum za thlengin rah ṭha tak tak a la chhuah thei a ni an ti. Tunlai khawvelah damdawi siam nan te, mihring hrisel nan te an hmang nasa em em a, ram changkang apiangah duhna a nasa a, tun dinhmunah hian khawvelin a thar chhuah chu tonnes1,60,000 (nuaihkhat leh singruk) a ni a, khawvel pumpuiin a mamawh chu ton 1,80,000 aṭanga 2,00,000 a tling a ni an ti.
Kum sawm kal taah khan Australia in an thar tam ber a, South Africa in an lehpel a, tunlai kum hnih kum thum kal ta aṭang khan U S A chuan heng ramte hi lehpelin khawvela thar tam ber an ni ta. Kum 1994 kum khan South Korean Airline New York John F Kenedy AIRPORT aṭanga thlawk chhuak chuan Macadamia hi thlawhna chawah an sem tel a, passenger ten a tuizia an insawisiak a ni ringawt mai, heta ṭang hian khawvelah a lar lehzual ta a. Korean Airline pawhin passenger a hmuh tam phah an ti hial a. Tun thleng hian South Korea ram chuan khawvel a thar tam ber nih tumin ṭan an la nasa em em a ni an ti.
Macademia thei hi a tuarchhel em em a, khawlum leh vawt a tuar thei a, hmun zawl leh tlangsang pawhah a ṭha thei a, khaw vawt vur tlem tlem tlakna hmunah pawh rah a chhuah thei a, mahse vurin thlasika a hmehkhawngna hmunah leh thli natna hmunah chuan a rah a tlem duh an ti. Balhla, Theihai Thingfanghma leh Butter Fruit te thar theihnaah chuan a thar thei vek a ni mithiamte chuan an ti a ni.
He thei tui tak hi kung khat chauh chuan a rah tha thei lo va, (Highly pollinated fruit ) an ti a, a inrai ve ṭhin avangin kung li kung nga tal phun tur a ni tiin mithiamte chuan an sawi a ni. Kan Mizoram boruak hi a ngeih zawng tak a nih hmel a kan mihausa huan nei te pawh phun tawh kan awm nual a, chhimlam Lawngtlai ah te pawh kuitiak kan awm tawh a. A ṭiak hi khawchhak lam atanga lo kalin to em em in an zuar a tiak khat Rs.600 aṭanga Rs. 800 lai an chhiar a, heti em em a ṭo lova zawrh dan ngaihtuah mek a ni.
A phun dan, Mizo te hian thing kan phun reng rengin a kung leng tawkin kan lai a, kan vur a, leiṭhaa enkawl zui lem lovin kan en liam mai ṭhin a, hei hi thil ṭha lo tak a ni a. Theih hram chuan thing kan phun reng reng hian a khur lai thei ila,
leiṭhain vur ila, thlai ṭha duh a, a rah seng tur a tam bik em em a ni. Macadamia phun dawn chuan feet hnih emaw feet thum emaw bial feet thum a thukin lai thei ila, tichuan Bawngek lei tha emaw Arek emaw leh leichunglang ṭha haikhawm ila, balu nen, lei chunglang ṭha ṭin thumah bawngek leiṭha ṭin hnih leh balu ṭin khat hisapin chawhpawlhin vur ila a ṭha duh em em a ni.