Written by
- Dr. Laldinpuia Centre for Disaster Management
MZU

Laipuitlang leimin kha!

- Dr. Laldinpuia

Centre for Disaster

Management, MZU

Kum 10 a tling ta, May ni 11, 2013 Inrinni zing varṭianah Laipuitlang leimin rapthlak tak kha a lo thleng a. Mi 17 zetin nunna an chan a, in chim kar aṭangin mi 8 chu State Disaster Search & Rescue Team-ten an chhan chhuak a. He leimin hian in 15 zet a nghawng a, heng zinga in 10 chu a chhe vek. Hemi hun champha a lo thlen hian, engtin nge leimin chhiatna thleng ṭhin lakah hian kan him / tuar nêp theih ang tih ngaihtuahna a lo thar leh a. Nunna hlu tak chânte hriatreng nân leh, hliam tuar te, in leh lo chante tuarpui chungin leimin laka kan him theihna atân leimin dan dinhmun tarlang nawn leh chungin, kan tih ve tur leh mawhphurhna te zir chhuah i tum teh ang.

Kum 1957 leh 1968 ah te khan, heti lai bawr velah hian lung lak nasat avangin a lo min tawh a. Kum 2010 June thlaah in bang leh pialtlepah hian a khi an hmu leh a. Kum 2012 khan ruahtui a tla hnem a, fur laiin he leimin (lung tawlh) thlenna hmun bâwrah hian a khi an hmu a. September thla a nih meuh chuan, a chet mai hlauh thawnna avangin, Directorate of Geology & Mineral Resources-a Geologist-ten an endik hnuin, awihtlana awm PWD building chu ṭhiah an rawt a. Awihtlan himna atana hmalak a nih hma in, he chhiatna hi a thleng ta a ni. Chhiatna a thlen ni ah leh a hnu lamah leimin awm chhante bih chian a ni a. A bul velah tuiluankawr a awm ṭha lo a, tui pipe put a awm bawk a. Awih tlan hawi zawnga pialtlep inkhawh hi kawng leh in sak nan laih chah a ni a, a chungah in lian ve tak a lo awm bawk si a. Pialtlep chhungah tui a lut thei a, a inchiah hnip bakah awih tlanah a ṭan chhan a nei chak lo a, a delhtu a lo rit ve bawk nen, a tawlh ta mai niin a zir chhuah theih.

Hetiang anga chhiatna a lo thlen takah chuan, he thil thleng aṭang hian leimin laka kan himna tur zir chhuah tum ta ila. Leilung a chet hma hian ṭhawn hmasa a awm ṭhin. Lei leh building-a khi lo awm ringawt angte hi ngaihthah loh tur a ni a, thing leh ban awn te pawh a thlenna chhan ngaihven thuai thuai a ṭha a. Lei leh lung, building pawh tiamin khi a lo awm hian a khikna chhan hriat tum a, a ṭul anga hmalak vat hi a him ber. Awih tlanah chuan, a hnuailam phettu emaw, chunglam delh rih avang emaw-in, a tam berah chuan a chung lamah khi a inseam ṭhin.

A inphuar ngheh tawnna a phet hret a ni tih entirna a nih theih avângin, a khik chhan a zirin hmalak vat a ngai a. Lei che tur thawn hmasa hi tui relhru te, tui lo tam thut angte pawh a ni thei a. Lei leh lung tla leh tawlh angte pawh hi, a nasa tak tak a thlen hmain, lei ṭhil tla te, lung tla phauh phauh ang te tal a awm ngei ngei ṭhin. Hêngte hi ngaihthah loh tur a ni.

Kan in leh lo a him lo riaua kan hriat a, kan hlauthawng a nih phawt chuan Engineer/Geologist te rawn ngei ngei tur a ni a. Anni'n kan himna atana ṭha tura rawtna an neihte chu zawm ngei pawh kan tum ang. Kan tlai ve palh thei tih hi chhinchhiah ila. In hmun lo ram lei dawn te pawh hian, leilung chin chang hre tur rawn hmasak emaw, a ṭul a nih chuan rawih emaw pawh hi intih hmuh chi a ni, sum leh pai tam tak kan sen ṭhinna a ni si. Lei a lo khîk chuan, hnawh emaw, han dàwl emaw, a ṭul ang zela hmalak vat hi himna a ni fo. Lei a chèt a, a tawlh tawh hnu hi chuan, chet lak zung zung a har tawh bakah, sum leh tha tam tak sen a ṭul tawh ṭhin. Chhiatna chungchangah hi chuan invenna atana senso hi, chhiatna thlen hnua hmalakna aiin a tlawm zawk, hei hi leimin chungchangah phei chuan a ni lehzual.

Tuiluankawr ṭha lo leh awm miah lo avanga leimin hi a tam khawp mai a. Kan harsatna tawh ṭhin zozai aṭanga inzir fing tawh tur kan nih lai hian, kan tawrh ve hma chu hma kan la ṭha duh si lo! Keimahni in leh lo chauh ngaihtuaha kan ram chin chauh tuiluankawr siam te hi a him lo. Pang-pera awm tan phei chuan, kan thli leh ruahtuite hian kawr pangngai a fin ngei a nih loh chuan i ngaih ṭha mai lo ang u. Tuiluankawr hi bawlhhlawh leh leivung paihna tur a ni lo; tui a kal ngei theih nana tih fai pawh hi kan mawhphurhna a ni e. Tuiluankawr awm si, mahse eng emaw avanga luang tlang thei lo, tui tam tawh si avanga a bul vela leimin te hi a thleng fo. Tui dawn ṭha lo avanga harsatna tawk pawh an tam ta. Tuidawn siamte hi a senso a tam lo asin, a hnua lungrem ngai leh si te hi a hautak daih zawk! Fur kan thlen hma hian, tuiluanna tur siam ila, tui dawn pawh i nei ṭha ang u.

Ekin khur awmna fuh lo leh vawk in avanga buai te hi an va tam tawh em. Kawngpui chhak lama awmte leh kawr hnaihte phei chuan vawk in kan nei a nih pawhin, tui chhe kalna siam ila, lei/ lung kara a luan luh mai loh nana slab siam te hi intihhmuh chi a ni; vawk in hnuai lam hi a dûr duh a, sazuin kua an siam ṭhin; heng avanga leimin leh lung tla a thleng tam tawh a ni. Hmun awihtlanah hi chuan ek in khur laih aiin a bur (plastic septic tank) hman mai te hi a him zawk a. Mau/ raw hungte hi kawmchhak kawmthlang, chenna hnaiha awm hi a himlo; a rit si a, lei a pawm thuk bawk si lo a, lei chet phah avanga nunna hial chan leh in leh lo chan an awm tawh. Lei vung te hi mahni in kawmthlang- kawmchhaka chhek mai chi a ni lo; a tirah a che mai lo a ni thei, a dawlna a awm chung pawhin, a hnuailam lei tak nena min phah hi a awm fo. Lungrem mawlh te hi aw, zen khat chauha sang deuha kan remte hi awmzia a awm lo! Lungrem chakna chu a rihna hi a ni a, dan dik taka lung kan rem theih nan Engineer te i rawn ang u, an thu awih pawh tum ila. Lei nghet lo leh thawleng hmuna chenna in leh lo din ta mai kan awm a, lei vung chunga in sa ta mai pawh kan awm. Sum leh pai tam tak kan senna, kan chenna tur hmun thlan kawngah hian i huai lutuk lo ang u.

Kan in leh lo hmun laih leh sakna thuah hian leilung inkhawh dân hriat hi a ṭul ta viau a. Awih tlan hawi zawng ang chiaha pial tlep a inkhawhna hmunte hi fimkhur a ngai lehzual. Lei kan lai duh a nih pawhin, a hnuailam laih chah hmain, a chunglam han lak pan a, tih zan hmasak theihte hi a him deuh. A hnuailam dawltu lak hek a nih a, a rihna lak thawl a nih si loh chuan, a dawltu lamhawiin a rihna zawng zawng nen a che thla mai ṭhin. Hmanhmawh leh insenso kan hreh avanga khawl lian hmanga lei laih kan huai ta lutukte hi harsatna kan tawhna hnar a ni fo bawk. In hmun laih thuah hian, kan ram chhung a nia tia hma la nghal mai lovin ṭhenawmte han hrilh hmasak a, ngaihpawimawh te hi ching zel ila; kan hmunhma laih avangin, hlauthawng leh mutmu pawh tuah ṭha thei lovin an awm phah thei si a.

Khawpuiin kan mamawh tak chu leivung paihna hmun a ni. Hmunhma nei ṭha, tuiluan lohna kawr kam hmun nei kan awm chuan, Engineer te rawnin kan leilung dawl hmasa ila. Leivung hmangin, anni kaihhruaina hnuaiah hmunhma siamte hi uar zel ila. AMC huamchhungah chuan, SD&SM regulations avangin, mahni ram pawh ni se, Geologist leh Engineer, Technical License Holder-te kaltlang lo chuan lei laih leh chhun te hi a theih loh a. Hei hian kan senso ti tam deuh mah se, kan himna tur atana dan siam a nih avangin, in hmun laih avanga leimin erawh a tlem phah ta hle. In leh lo hmun hma, lei laih ngai hmun kan nih chuan, Aizawl huamchhunga kan awm kher lo a nih pawhin, a hre turte rawn hi intihhmuh chi a ni.
In sak theihna atan AMC huamchhungah chuan permit a ngai a, permit hmuh nan mi kan ruai a, keimahni duh dana in kan sa leh te hi sim a hun. Duh dan kan nei ngei ang, kha kha Architect/ Engineer kan hrilh ang a, anni hian min duansak mai dawn a. Kan tihtur chu, an thuawih mai kha a ni. In sak ruhrel leh a innghahna duhtui si lo va, a mawina lam ngaipawimawh zawk tlatte kan la awm, a va pawi em! Dan awm avangin, man kan hlauh avangin lirthei insurance kan ti ṭhin. Accident han tawh changin a lo ṭhatzia kan hre leh a. Kan chenna in te pawh hi insurance i ti ṭheuh ang u, chhiatna kan tawh loh nan theih tawp kan chhuah ang, mahse, harsatna kan lo tawk palh a nih pawhin insurance avang hian kan tuar nep thei ang.

Sorkar hmalakna azarah a ṭul ang apianga chet lak dan tur zir chhuak- Quick (Disaster) Response Team (Force) te kan nei a. An hmalakna te, a hnu zêla an chêt dân hrang hrangte han hmuh hian mipuite kan lung a awi a, kan thlamuanpui khawp mai. Laipuitlang leimin te, Zemabawk quarry chim te, Ṭhuampui leimin te, hmun tam taka chhiatna leh hmun hlauhawm deuha kan himna atana an chetla han hmuh te hian a thlamuanthlak ṭhin khawp mai. Hetih lai hian kan khawtlang ṭheuh hi chhiatna a thlen pawha hre hmasa, thleng hmasa leh a ṭul anga hma latu kan ni zel a. Kan khawtlang hotute- Local Council leh Village Council hruaitu mai bakah, YMA branch tina hruaitute hi heti lamah hian kan hawi harh lehzual pawh a ṭul ta. Local/ Village Disaster Management Committee te pawh hi sorkar lam aṭanga ruat tur an tih avanga inruat ve a, theh luhah duh tawk mai lovin, a tak taka hma kan lak theih nan ṭan i la tlang ang u. Kan veng/ khaw chhunga mi chengte, in leh lo dinhmunte pawh hi kan inhriat chian a pawimawh ta hle. Veng ṭhenkhat chuan an veng chhunga in tina chhungkaw dinhmunte an thlalak nen lakhawmin, pem tharte pawh an chhinchhiah zel a, an ṭangkaipui hle a ni. Kan khawtlang huamchhungah leimin tawhna te leh lei vung paihna hmun te a awm chuan chhinchhiah thei bawk ila.

Hetiang ang hmuna in leh lo din an tum pawhin, lo hrilhin hma la lo turte hian thurawn lo pe ngam ṭhin ila chu, khawtlang anga kan buai ṭhinna tam tak hi kan pumpelh thei ang.

Hei hi kan ram a ni, kan chenna a ni, a la nih zel dawn avangin neitu rilru puin kan ram hi hmangaih leh duat takin enkawl ila. Kan himna atana insenso a lo ṭul a nih pawhin hma la ila, chhiatna thlen hnua hmalak ai chuan a hlawk zawk.