Written by
- Rev. Darchungnunga

FAR KHAT TAL NIH VE NAN

Rev.R. Dâla hla phuahin  Isua tuihalna tireh tura ṭhahnemngai taka a sawmna chu, “Far khat tal ini dawn lo’m ni?" tih a ni (KHB No.192).  Mizo ṭawng hi ṭawng ral mai hlauhawm (vulnerable) zinga mi nia UNESCO-in a ngaih a nih avangin kan mi thiamhoten an vei hle a. Kan ṭawng ral hlauhawma a awm chhan te, a ral lohna tura ṭan kan lakna turte thu benglut tak tak an ziak hlawm a, ziak thiam ve mah suh ila, a ngaihnawm ka tiin, ka vei zawng a nih ve avangin, ‘Far khat tal nih ve nan,’ tlem tal ka’n thai ve ang e. 

Tun hma deuh khan kan lehkhathiam hmasa lamah khan sap tawng hi hnam dangte angin an thiam nâl lo deuhvin, hnam dangte angin an ngam tawk lo deuh ṭhina ngaihna kha a awm ṭhin a. Chuvangin a tlangpui chuan hnam dangte karah an tlangnêl loh phah deuhva ngaihna kha a awm ṭhinin ka hria. Tichuan, hnam dang zinga sap ṭawng nâl tak maia ṭawng theite chu kan chhuang hle bawk ṭhin a ni. Chu rualawhna chuan elimantary educationah English Medium kan uar phah ta a nih hmel hle mai. English-a ṭawng thuah ṭhang tharte chuan hma pawh an sawn phah hle a ni. Amaherawhchu, kan Mizo ṭawng kan phum bona kawng chak tak a lo ni si a nih hi. Hrang hlui zawkte, sap ṭawnga ṭawng thua kan sit deuh lai khan, India rama mi thiamte intlansiakna (competitive) lamah chuan tunlaia mite ai hian an tlan chak zawk si a; sap ṭawng hmanga nâl zawka ṭawng theih chu thil ṭha tak ni mah se, chumi atana kan hma lakna chuan kan hnam pawi a sawi si chuan kawng dang ṭha zawk kan ngaihtuah chu a ngai a ni.

Kannaupangte, an têt tê aṭanga English Medium schoola kan dah hian, nu leh pa bulah, chhungkuaa an seilian chung hian Mizo ṭawng thiam thuah harsatna an lo nei thei tlat a ni. Sâp ABC hi Mizo AAWB aiin an thiam hmasa zawk a. High School naupang te pawh Mizo ṭawng chhiar thiam mang lo an tam tawh mai a lo ni. Tin, English-a ABC ri hi Mizo A AW B ri hian a lân hlei thei lo. Chuvangin, Mizo ṭawnga ‘R’ lei hmawr tlira kan lam rik anga lam ri thiam lo, lei hmawr tlir lova lam mai mai an tam tawh a ni. Tin, Mizovin ‘A’ kan tih chu sap ṭawng chuan  Mizo ‘E’ anga a rik tlat avangin, Sap school naupang tam tak chu Mizo chawhmeh lar em em ‘Bai’ pawh lam thiam lova ‘Bei’ ti mai mai an awm zut tawh.Kan ṭhenawmah dawr a awm a. Naute mawng hrên (diaper) an zuar a. Nu, pawr ve tak takte pawhin an rawn leia, a lian, a lai, a tê tih Mizo ṭawnga kan neih ṭhat tehlul nen, sâp ṭawng ngatin, large, medium leh small zu hmang veka mawle?Chutiangin sâp tawng hi kan tluk loh nia kan hriatten intihtheih nan min lo hman khum ṭhin kha a ni a, kan hriat chhunte hi chu hman nuam kan ti êm a ni.

Mahse, Mizo ṭawngin ral lam a pan si chuan, Mizo ṭawng vawng nunga humhim turin ṭan kan lak a va ngai si êm! Mahse Mizo ngei te hian kan ṭawnga sawi dan ṭha kan neih reng pawh sap ṭawng zela kan sawi si chuan Mizo ṭawng chu ral ngei tur a ni ang. Mizo tawng a ral chuan Mizo kan ral dawn a ni si a. Mizo ṭawng humhim tur te, ṭawng dik leh mawi zawk hmang tur tea Mizote ngei hian tan kan lak a ngai ta hle a nih hi.

Tin, ṭawng hi a hmangtu hnam kan nun ṭhat chhung chuan thil nung, thâwkna neia nung ang maiin, a danglam tâwk a awm ve reng mai ṭhin a ni. Tunlai hnaia lar ta em em mai chu, zawhna kan zawh a, ‘em ni?’ tih ni ṭhin kha, ‘a mi?’ an ti ta zel a. Whatsapp lamah chuan a mi? tih chu a lar ta hle. Nakin lawkah lehkhabu tihtlak deuh ziaktute pawhin rawn hmang pawh ni se, Mizo ṭawng tho a ni a, ‘em ni?’ tih aiah  hmang pawh ni ila a iaiawm lo ve. Mizo tawng kam thar ṭha tak tak pawh a lo la chhuak zel ang.

Chu bakah, khi lamah te, khu lamah leh sawlamah an hman ṭhin ṭawngkam mawi leh hman nuam zawk kan lo hriat thar vete pawh inhmanpui ila, ṭawng tihausatu a ni zel a ni. Sateek biala ka awm laiin kan lo hman ve ngai loh ‘hmai khauh’ tih an hmang ṭhina. Entirnan:- Ani hi chu a hmai a khauha, an ti ṭhin a. An mi sawi kha an fakna lam a ni deuh zawk fova. A ṭha ka ti hle mai. Mizo ṭawng huang chhung ngeia Mizo ṭawng tihhausakna hi ngaihtuah zel ava ṭha em! Heng fakselna tih te, biakzinna te, biakhmuhtheihna tih angte lo piang thar zelte hi an va ṭha hlawm em. Mizo ṭawng lo piang thar a awm nual tawh maiaa lawmawm hle a ni. 

Hnam dang ṭawng, Mizo ṭawng ang maia kan hriat tlante hi Mizo ṭawnga let (translate) lova, transliterate mai hi ching ila, Mizo tawng tihhausakna ṭha a ni bawk ang. Entirnan - Committee chu komiti/kawmiti, school chu sikul. Hetiang hian thil tam tak a awm thei ang. 

Amaherawhchu, Mizo tawng kan hmang dik lo lutuka, hman dan ulh pui puia kan hmang ṭhin hi chu zir deuh hlawm ila a ṭha ngawt mai. Entirnan – Khawngaihthlak tih aiah khawngaihthlakawm tih te, entirnan tih aiah entirnanin tih te, pawimawh ti mai lova pawimawhawm tih te, ‘bâk chu’ tih turah ‘bak lo chu,’ an ti tlat bawk. Entirnan - vawiin a mi bâk chu kan pawm tawh lovang an tihna tur angah ‘bak lo chu,’ tih an hmang daiha, a dik lo va, Mizo ṭawng a tihar a, a dik lo bawk. Hetiang hian zir tur tam tak kan nei.
Ṭhenkhatten an rawt tawh angin, sawrkar sikula middle sikul leh a hnuai lam hi chu Mizo Medium vek ni se. Middle sikul chinah chuan sap tawng hi zir uar ve hle tawh sela. Zirlai buah pawh Mizo thil zir uar se. 

Sawrkar hian zirtirtute hi dêldûl lo turin vawng uluk hle se. Arvind Kejriwal-an a term khat chhungin Delhi zirna nasa takin a siam ṭha niin sawi a ni a. Mizoram sorkar pawhin ngaih pawimawha a neih chuan a siam ṭhat ve theih a rinawm.Mizo 
ṭawng humhalh nan hian zirna siam ṭhat hi a pawimawhin ka hre ve tlat.