Written by
- Dr J. Lalramchhuanga MD (Medicine)

THIN RÔ (Kan la thihpui zel dawn em?)

Thin rô hi kan natpui nasa in kan thihpui tam ta hle mai. Damlo kalpuitu nu chuan, "Ka pu kan chhungah hetianga thin rô hi pahnih kan awm a, kan inenkawlna a hautak hle mai, damdawiin ah an inluh chhawk fo a. Damdawi man to tak tak khai a ngai ṭhin a. Kan in leh lo pawh kan tihral phah tawh hial a" tiin min hrilh a. Ka ngaihtuahna a kalthui hle mai. Tichuan, ward round turin ka chho a, ICU-ah chuan pakhat a lo thi fel chiah a, ani hi Thin rô leh a kaihhnawih a nâ a ni a. A piah lawk a an lo buaipui laih laih, ventilator hmanga an lo thawk tir mêk pawh chutiang bawk a nâ tho a ni a. He natna hian min va suat hnem ta em!

Nikhat chu Damdawiin a damlo ka en (ward round) lâiin, vairam aṭanga specialist zir tura lo kal (DNB student) te chu ka zâwt a. Mipa ward-ah hian eng damlo nge in hmuh tam ber ka tih chuan, 'Thin rô leh a kaihhnawih (pum puar, luak/ ek thi, chau, nikhaw hre mumal lo, zung ṭha thei lo)' tiin min chhang a. Chutiangin, hmeichhe ward lamah pawh kan zirlaite chuan an sawi tho mai. He natna hian Mizote hi min suat hnem ta hle mai. Tuna kan damlo admit chanve aia tam mah hi hetiang lam kaihhnawih hi an ni a, min la suat dawn chauh em ni aw? tiin ka ngaihtuah rauh rauh a. Chuvangin, kan ṭhan-harh hi a hun takzet a ni.

Mizote hian zû hi kan in nasa khat hle niin a hriat kan natdan aṭangin. Zû in avanga Thin rô kan tam ta hle mai. Hei mai a ni lo va, Zû in kan Thin (Liver) a khawih mai bakah, Hepatitis B emaw Hepatitis C nei kawp kan awm fur mai. Hepatitis hrik ringawt pawhin Thin rô a siam theih laiin zû nen kan han tihpawlh a, kan Thin hian a daih rei ta lo em em mai niin alang bawk.

Tunhma kum 10 velah khan Hepatitis avanga Thin rô leh thihpui kan la tam dâwn tih hi Doctor-te hian kan lo sawi tawh ṭhin a. Chu dinhmun chu vawiinah hian kan thleng mêk a ni. Kan hnam kan tlem si a, ngaihtuahna tak tak nena kan ngaihtuah tlan a va hun ta em! Kohhran inkhawmpui inchhiarna (statistics) zawng zawngah ṭhalai thi kan tam in, mipa thi kan tam ta hle mai. Zu in hi kan bansan daih a hun ta.

A tlangpuiin Zu in mi-ah emaw Hepatitis vêi-ah Thin rô kan hmu ṭhin a. Chutih mêk laiin, zu pawhin lo, hepatitis hrik pawh pai lo, nu fel pa fel tak tak, kohhrana inhmang tak te pawhin tunlai hian 'Thin rô' natna veiin kan thihpui chho ṭan tlat mai. Hetiang renga kan kal chuan, Zu in miah si lo Thinrô natna nei leh thihpui hi kum 5 a vei leh meuh chuan kan tam hle dawn niin alang. Kan ṭan tlan a ngai e.

Engvangin nge Zu pawh in si lo, hepatitis hrik pai bawk si lovin, 'Thin rô' an neih tak mai le? A chhan dik tak hi hriat theih a ni lo a. Amaherawh chu, Zunthlum vêi control lo te, Bp sâng control lo te, thisena thau tam (cholesterol/ triglyceride sâng) te, insum miah lova hmui hmer ei ṭhinte hian an vei duh hle. Tun dinhmuna kan hmuh tam ber pawh hetiang ang mite hi an ni.

Zu in miin a natpui ang chiah kha, zu in ve miah loh a chunga kan sawiho khian an nei ve thei tlat. Mizote hi kan pí leh pute kha fit tak, lo neia eizáwng, ramvâka ni lêng lênga tei ṭhinte an ni a. Zîngah lo lam panin km 7 vel, hawn lamah chutiang bawkin, nitin km 10 chuang an kal a. Nilêngin hmaia thlantui far zawih zawihin hna an thawk ṭhin. Khângho tan kha chuan, "Ei ṭeuh rawh, ka khawrh belh ang che, i la puar lovang hei tâl hi aw" an tih a, an ei ṭeuh pawhin thâ ah an hmang ral ṭhin.

Tunlaiah khawpui leh zokhua-ah eizawnna a lo awlsam a, ṭhu chunga eizawng kan lo tam ta a, chaw leh ei tur lah chu a hma aia tui leh thâu ṭha ṭha a lo chhuak a. Hmûi hmerah kan insum ta si lova, chaw ei theih kha malsawmna emaw kan la tireng a, a hmanralna tur lam kan ngaihtuah thleng ta si lo va. Chu chuan, Zunthlum, Thisen sâng bakah Thin thau bawh a siam ta a, zawi zawiin Thin a tihliam zel a. A hliam kha a lo sêr zel a Thin sâwng/ Thin rô kan lo nei ta ṭhin a ni. Tunlaiah chuan ei ṭeuh theih emaw chaw ei tui viau hi malsawmna a ni tawh lo va, mamawh tâwk chauh ei theih hi hriselna leh damreina a lo ni ta zawk.

Tichuan, Thin thau-bawh chin hi hriatchhuah hma chuan awlsam takin a tihdam theih a. Thin rô a thlen hian tihdam a harsa ta a, man to tak taka Thin thlak te, vawi engemaw zat damdawiina luta inenkawl nana sum tam tak sen te a lo ṭul ta ṭhin a. Tin, thihpui kan lo tam ta ṭhin bawk.

Chuvangin, kan theih tawpa kan ṭan tlan a ṭul, kan hnam a dam zel nan, kan hrisel a ngai, engtin nge kan tih ang?

Hriselna leh hrisel tura ṭanlákna hian kan thinlungah hmun a chang lian lo fo. Kan hrisel loh chuan, hna kan thawh ṭha thei dawn lo va, kan ṭangkaina a nêp sawt dawn a, kan thawh chhuah a tlem sawt dawn a, ei bar zawnna nasa takin a nghawng bawk ang. Pathian rawng pawh kan bawl ṭha thei dawn lo. Chuvangin, hrisel leh fit hi kawng engkimah a pawimawh hmasa ber ti ila a dikna chen a awm awm e.

Natna tam tak lakah hian lo inven láwk theih a ni a. A bikin hêng Thisen sâng, Zunthlum, Thin thau-bawh, Stroke, Lûng lam natna chi hrang hrangte hi awmdan phûng thlak (lifestyle modification) a tihnêp emaw ven theih an ni. Ei ṭeuh ṭhin khan a ei tlem tawh ang a, ṭhu réng ṭhin kha a vei tam tawh ang.

Thau lutuk lo turin insawizawi ila, ni khatah minute 30 tâl ke in kal ṭhin ang aw. Zunthlum, Bp sâng, Thisena thau tam, Thin thau-bawh kan neih leh neih loh kan in check up ṭhin ang a, a neiten Doctor râwnin kan inenkawl vat ang.

- Dr J. Lalramchhuanga MD (Medicine)