Written by
- CT LALRINAWMA

Tunlai Mizoram politics: ZPM I LO NI VE RENG ELO? : "NI LAH LO VE!"

Ka WhatsApp message dawnah chuan, "Tunlaiin ZPM (Zoram People's Movement) party ten mipuiah election campaign nan sum khawnin, kut an dawh a. An party aṭangin MLA Bial tin vawngtu mi 35 lai an ruat fel tawh a, eng nge i ngaihdan?" tia zawhna a lo awm a! A zawhna ka chhan danah a lungawi nge awi lo pawh ka hre lo. "Chu ZPM i lo ni ve reng elo?" tia a zawh belhna chu, "Ni lah lo ve!"tih a ni.

ZPM party te chuan democracry ram ropui tak US leh khawvel ram danga an lo tih ṭhin angin, mipui (voters) hnen aṭangin election campaign nan thawhlawm/sum an lo khawn niawm tak a ni. Chu thil chuan ngaihtuah a tithuiin, Mizoram siam ṭhat nan leh a bul ṭan nan, "Kalphung thar"a inṭan chho mek a ni mai awm mang e ka ti deuh. Khawvel ram dangah pawh Political party hrang hrangten an party mi leh sa mimal/chhungkua, company, corporate, sumdawng hausa leh dawr kaite hnen aṭanga Party tan sum khawnin, chu'ng hmang chuan election campaign an nei ṭhin a ni.

Mizo mipuite pawhin chutianga election campaign nan phal ang tawk sum thawh khawm (donate)-a pek (contribute) leh khawn kan uar chho ve a nih chuan, chutiang vanga MP/MLA/Municipal Council leh V/C member atana thlan tlin an lo awm a nih lek phei chuan mipuiten, "Kan sum leh pai thawhlawm tlingkhawm aṭanga thlan tlin a ni", tiin thil diklo leh eirukna an lo kalpui a nih pawhin mimal leh tu party chungah pawh thikthu kan tichhe viau ngam tawh ang a, thil ṭha leh ṭangkai a ni thei dawnin ka ring ta a ni.

Mipui chhiah (tax) pek leh thawhlawm (donate) thawh tlingkhawm sum dik lo taka lo hman leh eiruknate chu sual chimawm lian takah ngai ve tawhin, 'Uire nu'ang maia denhlum duhna hial rilru neiin, mipuiten dodalin kan haw hlur ngam hle tawh ang a, chutiang mite chu "Ram leh hnam hmelma, mi ṭha lo leh hnawksak," tiin khawtlangin kan endawngin kan hmusit ngam ve takzet tawh ngei ang. ZPM te chuan sorkarna an siam ve hma hauhvin, Zoram mipuite chu 'kalphung thar' min hmuhtirin, min zirtir ṭan der tawh a nih awm chu le... tiin, ka ngaihtuah zui neuh neuh va.

He 'danglam mek khawvel'-ah hian a ngaihna hretuten thil ṭha leh thil thar hmu chhuakin, an ching thar fo va. Chu'ng an thil hmuhchhuah leh ngaihtuah chhuah tharte chu pawmtir a, hman zuitir an tum fo ṭhin a, a tirah mi tam takin hrethiam mai lovin an sawisel chawk. Ngun tak leh chik taka ngaihtuah hnuah, ram leh hnam tana ṭha tur a nih phawt chuan thil ṭha leh thil thar, ruahmanna ṭhate chu tih ngam tur a ni.

Ram changkang US-a an tihdan tlangpui:

(1) Political Action Committee (PAC) an siam:

US-a 'Political Action Committee' (PAC) an tihte chuan, 'pool campaign contributions' tiin, an member leh an policy (political idea) thlawptute leh sangawi zawnpui business, labor organization, enterpreneuer te hnen aṭangin 'Party Fund' tur thawhlawm an khawn ṭhin a ni. He PAC hi kum 1944-a siam niin, President Franklin D. Roosevelt-a thlan nawn (re-election)-na tura siam a ni. PAC chuan primary election, convention leh special atan US$ 5000 chin a thawh theih a, kum tin US$ 5000-15,000 emaw national party atan an thawh thei a ni.

Political Action Committee (PAC) chu din a nih aṭanga ni 10 chhungin Federal Election Commission-ah an thil tum dan, donors, treasurer leh administrations telin an ziak lut tur a ni.

Kum 2010-ah PAC's tih ringawt loh deuh 'Super PAC's' tih chu din a ni a, Super PAC's leh Federal Election Commission te Court-ah an inkhing a, Super PAC's anga sum hmuhte chu uluk zawka hman tura tih a ni.

Democracy ram ropui United States-ah chuan 'Party Fund' chu an America pawisa US$ 5–3500 thlengin mimalin thawh theih a ni. Chumi thawh (donate) theitu chu US khualehtui kum 18-a upa chin, Green Card nei a ni tur a ni. Chutiang mite chuan Party membership chu ama mimal (individual) remtihna angin a pe ang a, rinawm takin membership fee leh subscription fee te pein, thawhlawm (donation) a phal tawkin a pe thei ang. Hetiang hi 'Grassroot funding' emaw 'support' an ti mai ṭhin. Corporate leh Company ten Party Fund an pek theih laiin, non-profit organization te erawhin an pe thei lo thung. Tin, Hnathawktu pawl (labor organization) ten an pek theih laiin, ram dang mi (foreign national) ten an pe thei lo va. Party Fund chu an sorkar laipui (Federal gov't) in a thawh (contribute) thei thung. Hetianga US thiltih ang hi Australia, Canada leh UK ramah te pawh hmangin, party dinhmun a tidanglam dawrh thei ṭhin a ni.

US politicians zingah mipui leh pawl angin thlawp hlawhzual an awm ṭhin. PAC's leh Super PAC' s an tih mai aṭangin leh an awmna political party ten sum an tuaksak a. Kum 2012 khan President Barack Obama, Democrat chuan a vawi hnihna (second term) atan Sen. Mitt Romney, Republican nen an inkhin ṭumin an sum tuak (fund raise) chu US$ tluklehdingawn 1 a tling a, an pahnihin US$ tluklehdingawn (billion) 2.4 an seng a. US House leh Senate thlanna atan US$ tluklehdingawn 14 zet sen a ni bawk. Election senso hi a tam duh hle.

Kum 2016-a US President atan Hillary Rodham Clinton, Democrat leh Donald J. Trump, Republican an inkhin ṭum khan Hillary Clinton chuan PAC's, Super PAC's hmangin US$ tluklehdingawn 1 a seng a ni. Center for Responsitive Politics chuan, Hillary Clinton chuan thla 6 chhung lekin, election campaign nan mimal aṭangin US$ maktaduai 460 a tuak ngah thei a, a khingpui Donald Trump aiin 15% in a tam zawk a ni, a ti. Hillary tan "Priorities USA Action" tih dinin, Super PAC atan US$ maktaduai 155 zinga US$ maktaduai 25 chu Sept thlaa a hmuh a ni.

Hillary Clinton-i tana sum thawhtu lian (top donors) zual deuh te chu : (1) Dustin Moskovitz & Cari Tuna–US$ maktaduai 35/-. Facebook (Meta) co-Founder te chuan Sept & Oct thlaa election atan Democrat-hote an ṭanpui nasa tih a ni. Moskovitz te chuan kum 2016 khan pro-Clinton tan US$ maktaduai (million) 20 an pe a, chu'ng chu "Hillary Victory Fund, MoveOn. Org-Political Action, Color of Change" tiin PAC's an siam (2) Donald Sussman, Paloma Partner ten US$ 21,100,000 (21 $ million) (3) George Soros Fund ten US$ 9,525,000. Liberal billionaire, kum 85 a upa George Soros hian Donald Trump beih nan US$ maktaduai 9.5 a pe. Federal Election Commission chuan Trump aiin Hillary chuan a let 3 (US$ 117 million) in sum a hmu/dawng tam zawk, a ti. Kum 2016 khan Donald Trump chuan US$ maktaduai 66 chuang hlek sum a tuak (raise) thei a ni.

Kum 2020-a Donald J. Trump (Republican) leh Joseph R. Biden (Democrat) te US Presidential Election-a an inkhin ṭum khan Trump-a chuan $ tluklehdingawn 1 a tuak ngah thei a ni. Amah thlawptute chuan Political Action Committee (PAC) "America First Action" tih kum 2017 April thla aṭangin an din a, "America First Policies" (non-profit org.,) tihte dinin, Republican National Convention (RNC) chuan Trump-an hnehna a chan ngei theih nan "Make America Great Again" (MAGA) te an din chho a, hemi tuipuitute chuan sum tam tak thawhin MAGA chuan lukhum sena a vara thuziak "Make America Great Again" tih sum tuak nan siamin, T-Shirt leh Badge te pawh an siam chhuak ṭeuh.

Trump leh Biden te inkhin ṭumin, Conservative rilru leh Liberal rilru putute chuan uar takin Trump leh Biden tlinna turin thapui an thawh a, an robawmte hawngin sum an thawh nasa hle. Sheldon Adelson, Casino mogul chuan kum 2020 khan Trump chak theih nan PAC's "Preserve America" tan US$ maktaduai 75 zet a pe a, chu'ng sum chu Biden dodalna tur leh Trump chakna tura hmalakna tura thawh a ni. Kelcy Warren, Chief Executive Officer, "Energy Tranfers", Texas base chuan Biden tlin lohna turin US$ maktaduai 10 a thawh a, hei hi Dakota Access Pipeline, oil siak chhuahna chu Biden a tlin chuan a tihtawp a hlauh vang a ni, an ti.

OpenSecrets leh Investopedia chuan, Biden chuan kum 2019 hnua US President chuh a tum aṭangin US$ tluklehdingawn 1.3 sum a tuak nghah thei a ni, an ti. Hetianga US President an chuh dawn hian Official Campaign Comtt chuan, Super PAC's–hybrid PAC's/Carey Comtt an din a, chungho chuan "Political Action Committee" an kal tlang ṭhin. Democratic National Committee (DNC) chuan, Biden tlin ngei theih nan "Biden Victory Fund" tih leh "Biden Action Fund" dinin, chungte chuan an theih ang angin sum an tuak chho a ni.

MIZORAMAH A TIH CHI VE ANG EM?

Entirnan, Mizoramah pawh mipuite thlawp leh rilru hnehzualtu bik "policy/political idea" hetiangin lo awm ta ang se la: MNF party Political Action Committee (PAC) chuan "Ramri humhalh nan, Zofa raltlante enkawl nan, SEDP, etc"tiin. ZMP-in PAC's "Kalphung thar, Foreign a sawhthing hralh theih nan, Administration tihchangtlun nan," etc tiin. Congress party PAC's "New Land Use Policy (NLUP) tihhlawhtlin nan, Ṭhat loh theih lohna bawm, etc" tiin. MPC party PAC's "Short & Long Term Policy -Tuikhuah, Kawngpui ṭha siam" tiin. BJP party PAC's "Minority humhalh/chawisan/Hindutva, etc"tiin. Mipuiten an rilrem leh lunglen zawng leh tihpuitlin an chak zawng tak policy tihpuitlin nan sum kha an rawn thawh (donate) ruih ruih tawh mai dawn asin!

Joe Biden hi kum 1972 aṭangin US Senator naupang bera thlan tlin a lo ni tawh a, OpenSecrets chuan kum 1989-2022 chhungin campaign nan sum a hmuh zawng zawng US$ 1,080,546,841 niin, a hman ral zawng chu US$ 1,080,584,579 a ni. Chung sum thawhtu bulpui ( top contributor) chu : (1) Democratic liberal aṭangin US$ 171,392,598, (2) Alphabet Inc., aṭangin US$ 4,435,527 a ni, a ti. US sorkarin US$ 2,589,258 a pe a, Microsoft Corp-in US$ 2,467,407, Amazon-in US$ 2,366,571, University of California-in US$ 4,046,380 an pe a ni.

US Federal Election Commission Data chuan, Biden tana kum 1989-2022 chhunga sum thawhtute a tarlan danin : Education–US$ 65,026,155, Lawyers/Law Firm–US$ 61,188,654, Retired- US$ 55,698,262, Health Professionals- US$ 37,260,953 niin a tarlang bawk.

Kum 2020-ah Trump a rawn hneh ṭuma Biden-a tana sum thawhtu (top donors) te chu: Apple Inc.,–US$ 1,885,635, Facebook (Meta) Inc.,–US$ 1,583,067, Walt Disney–US$ 1,221,546, Well Fargo-US$ 1,210,813, IBM Corp–US$ 1,065,603, JP Morgan Chase & Co.,–US$ 1,005,811 an ni. University zingah Harvard Univ, Columbia Univ, Stanford Univ leh California Univ., te an tel bawk.

Hetiang hian democracy ram ṭhenkhatah chuan, company/corporate/university leh mimal leh pawl angin Election Campaign sum an lo tuak ṭhin a ni. Mizote pawhin ram dang tih dan ṭha leh ṭha lote chu kan lachhawng chak ṭhin bawk a, thil ṭha lam phei chuan entawn a, tiha lakchhawn ve zel hi thil sual niin a lang lo.

MLA Bial viltu chungchang:

ZPM ten Election hma leh an sorkar ve hma hauhva MLA Bial viltu bik 35 an ruat thu leh Chief Ministerial Candidate an neih thute chu thil thar a nih vangin, mi tam tak hriatthiam an harsa niin a lang.

UK, Australia leh Canada ramah hetiang deuhva thiltih hi an lo ching ni awm tak a ni. Abikin Britain-ah chuan Eptu party ten an sorkar hma leh Election neih hmain "Shadow Gov't" (sorkar hlimthla) tiin, Eptu party mai la ni mah se sorkar lai ang maiin "Minister" tur an inruat a, chungho chuan sorkar laia Minister hna chanpualte lo vilin, uluk takin Parliament House-ah zawhna leh chhanna hmachhawn thei turin an lo inbuatsaih lawk dim diam ṭhin a, chungho chu "Shadow Minister" tiin an vuah. Eptu hruaitute chuan policy thlirbingna kha, Rorel laiin an tihtur angte kha an lo zir a, zawhnate hrethiam turin an lo zir chiang vek ṭhin a, rorel lai sorkar angin an thiltih leh hmalakna te zir chiangin an lo hre thei ṭhin a ni. Shadow Health Minister chuan, Ruling Health Minister ang thovin, zawhna leh chhanna an lo hrethiam zung zung ṭhin a ni.

Mizoramah MLA nih tumten, uluk takin an dinna bial mipuite mamawh hre turin an lo zir chian a ṭul a, tin, Minister ni mai thei turte pawhin an Dept/Ministry tur an lo zir chian theih pawh a ṭha hle ang. Ram dang tih dan kan entawnin, kan la lut a nih rau rau chuan tuna Party lian pathum Congress, MNF leh ZMP te hian "Shadow Minister" tiin, Dept/Ministry enkawl thiam deuh bik turte lo inruat chhin te pawh a sual awm lo ve! Tuna kan ram kal danah hi chuan MLA atan kan han inthlang tling a, Minister an nih phei chuan thil an han zir chawp a, an inzir thiam dawn chauh tih chhungin kum 5 a lo liam ruai a, Minister tan pawh mahni Dept/Ministry hriat bel leh enkawl hneh a harsa fo niin a lang. Mizo Politician te zingah MLA/Minister an nih hnua Bureaucrat hoten an lo zirtir leh kaihhruai chawp tur ni lovin, sorkar leh a hnathawktu (gov't servants) te kaihruai thei tur khawpa a ngaihna hria an awm hun a nghahhlelhawm.

UK chuan May 5 khan Local Council Election 2023 an nei a, rorellai Conservative (Tory) party, PM Rishi Sunak a kaihhruai an che chhe hle. Sky News sawi danin Councils ah hetiang hi an dinhmun leh chak dan a ni: Eptu Labor party ten seat 2675 (+539) lain an chakna hi seat 539 a ni. Rorellai Conservative party 2299-1063 (seat 1,063 an hloh !), Liberal Democrat party 1626+405, Green party 481+241, Others 1000+119 niin, Councils hi Labor party 71+22, Conservative party 33-49, Lib Democrat party 29+12, Green party 1+1, Others 96+14 a ni. Councils 230 a election-ah rorel lai chu an che ṭha lo hle a, mi tam takin nakkum 2023 election-ah Labor party hruaitu Sir Keir Starmer-a hruai chu chak ngei turin an ring.

Political Analysts ten nakkuma election-ah sorkar siam thei awm lo (hung parliament) turin an chhut. Hei hi Labor party hruaitu leh Shadow PM Sir Keir Starmer chuan Lib Dem hote nen sawhchiar sorkar (coalition gov't) siam a duh loh vang a ni. Hetiang hian an chhut lawk (projectile) tawh a, House of Commons-ah Labor party ten majority nan seat 326/536 an mamawh laiin seat 298 an hmu ang a, seat 28 in majority an ni thei lo ang a, 8% erawhin hma an hruai ang. Labor party hian kum 2019 aiin tunah 4% hma an hruai tih a ni. Tuna rorel lai Tory party ten 239, Lib Dem 39, Others 75 (Scottish National Party/SNP) te hian House of Common-ah seat 45 an nei a ni.

Shadow PM Sir Keir Starmer chuan British mipuite chu, "Thutlukna siam sual palh suh u. Nakkum election-ah kan chak mek a ni," tiin Councils inthlana an chak chho chuan an boruak a vawrh sang niin a ngai.

Tory party PM Rishi Sunak kaihhruai chu, "political scandals, inflation, economic ṭhang lo, healthcare harsatna, khawsak phung harsatna (living cost) leh EU chhuahsan boruak" vangin mipui beisei leh rin an phak lo a ni.

Mizoram politics pawh, ral khat aṭanga ngun leh chik taka lo thlirin tuipuia lawng awm chu thli chhem fuh dan azira awm turin a inher remin a che hrut hrut ṭan niin a lang. Lawngpu ngai thoten nge khalh zel dawn a, lawngpu tharten an thunun zawk dawn tih, "Zoram–Khawvel" mipuiten kan thlir mek a ni.

- CT LALRINAWMA