MIZORAM FIRST Huang KAN HNAM ZE MIL HMASAWNNA
Aizawl nu pahnih hi an titi a, pakhat chu dawrkai a ni a, a dawr nghaktu tur tlangval a mamawh thu a ṭhiannu chu a hrilh a. A ṭhiannu chuan an vengah tlangval fel tak, kohhran leh khawtlangah pawh inhmang tak a awm thu a hrilh a. Mahse a rin loh takin a ṭhiannu chuan, “E khai, chutiang chu ka duh reng reng lo. Buai zual lai takin ‘khawmpui kal a ngai, hla ka zir dawn, hnatlang an ko’ an ti a, kan chhawr ṭangkai hman tak tak ngai lo. Chu ai chuan engah mah inhmanna nei lo, mahni hnaa rinawm bur mai mi ka duh zawk,” a lo ti thên thung a.
Mizo hnam hi kan naupan ang huin kan khawvel chîm chin a zau ve tial tial a, khawvel thiamna ṭhang zelin a rawn chhawp Global Village khawvelah kan cheng tawh nen, Information technology hmasawn chak lutuk hian kan hnam zia pawh a sawi danglam lo thei lo va. Naupang te te aṭangin Youtube leh Online games-in min run a. Kan fate’n “ka lu a na” tih aia “my head hurts” an tih thiam tak zawk a, nu leh pa pawh kan lawm zawk tak miau si chuan sap rama awm kher ngai lovin kan ram chhung ngeiah, eng emaw chen hnuah chuan Mizo naupang leh ṭhalai, kan ṭawng thiam lo an inpel suau suau mai dawn a ni.
Mizo identity hi hrilhfiah thiam pawh a har ṭalh ta mai. ‘Mizo ka ni’ ka tiha ka danglamna leh min hriat hran dan tur eng nge ni ta ang? ‘Tlawmngaihna’ ngawt hian Mizo ka ni tih a tilang nghal em? A thu hi sapṭawng thumal chuan a vang khawp a, mahse kan rilrua a inhrilhfiahna hi ziak chhuak dawn ta ila thumal tam tak hman a ngai hial awm e. ‘Tlawmngaihna hi Mizo kan danglamna’ a ni ti dawn ta ila, hnam dang hi an tlawmngai ve lo tihna a ni thei em? Tehna hrang hrang hmang ta ila, hnam dang keini aia tlawmngai hi an tam thei viau mai lo maw?
Chhiatni ṭhatni kan hman dan te hi ti dawn ta ila, kan inneih dân lah sâp tih dan kan seng lut hnem tawh hle a, Lawichal kan mamawh lo tial tial a, man eitute lah phuahchawp a tam sawtin man eitu nih a hlu lo tial tial bawk a. Chhiatnia kan insawngbawl dan lah ni se, tun hmaa zân khaw taireka zualko tura tleirawl kan feh chhuak ṭhinte tlawmngai kan intih tehreng nen, tunah chuan TV scroll in a luahlan hnuah WhatsApp message hmangin kan inhrilh zung zung tawh a ni ber a. Zân lumen ngai awm se tlaivar hman/thei kan tlem tial tial a, a tuka rilru harhfima hna thawk tur phei chuan tlaivar huphurhawm tawh tak a ni.
Kohhran lam nunphung han en leh ila, kan tih dan phungah hi hnam dang tihdan kan lâk chhâwn a tam ta viau awm e. Khuang hnih hmangin ṭhalai kan inawi tlei zo lo va, a aiah Guitar, Drums leh Keyboard kan hmang rim tawh zawk a. Kan inkhawmpuite lah ni se, khâwnbâwl pha chinho kawr hmaah kan tih ngai loh pangpar emaw, lehkha cheimawi kan bel tle ang tuarh a, podium-a ṭhu pha tur phei chuan incheina pawh a standard phak ngei a ngai ta a ni ber. Chutiangin kohhran ni lo khawmpui dangah phei chuan khuallian mai pawh ni tawh lovin khual zahawm kan ti leh a, nakin lawkah phei chuan khualfâng te pawh kan la nei hial mai awm e.
Hnam dang te hi kan chîk ngai em? Bengali ramah lehkha i zir chuan i ṭhian Bengali tu emaw ber chuan Tagore-a hla pakhat tal hrilh che a tum ngei ang. Tamil-ho ramah awm ta la, loh theih lohin Rajnikant-a meizial zûk dan style dangdai tak i thiam haw hrim hrim bawk ang. Caste System te hi an ze dangdai tak, ṭhat lohna lai tam tak awm chung sia an hnamzia humhalhtu pawimawh tak a ni kan ti thei âwm e. South India ah phei chuan an Kristian Pastor te hlei hlei khu Dowry phût sang an ni nia!
Titi honaah hian kan ram hmasawnna chungchang hi thupui sawi hlawh pâwl tak chu a ni awm e. Ram changkang zawk te hmasawn dan kan en a, kan ram nen kan khaikhin a, kan duhthu a sâm lo va, kan hruaitute kan sêl a, rual kan awt em em bawk. A ram mipuite zawk hi hmasawn turin kan inbuatsaih ngam em? Kan ram hi neitu thinlung puin kan hmangaih em? Party worker pakhat chuan, “Mahni level puite’n in an han sa thar a, lirthei changkang chi an han hawl chhuah tawh chinah chuan contract lian neih ve dan ngaihtuahin pute kan nawr sek tawh mai a ni,” a ti. A ram anga hma kan sawn aiin mimal hmasawnna vei hi kan tam zawk hial lo maw?
Kan tarlan tak angin khawvel a ṭhang nasa a, abikin hriatna leh thiamna lamah a ṭhang nasa zual. Ram hmasawn leh sawn loh teh nana an hman hi chi hrang hrang a awm a. A eng tehfung ber pawh hi hmang dawn ni ta ila, a pawimawh pawl chu Hun (Time) hman dan hi a ni awm e. Kan hnam hi hun hlutna hrethiam lo leh hmang thiam lo pawl tak kan ni âwm e. Kan program leh function tam ber en hian hun hek zawng leh huau huau zawng hian kan kal nasa viauin a lang. Hun hlutna kan hriat tâwk loh avangin kan thawhchhuah (productivity) a tlem lo thei lo. Hnam dang ṭhang nasa te el pha tur chuan hun kan hman thiam hi a ngai hle ang.
Damlo pakhat ka en chu Myanmar lam mi, tlangval kum 25 vel a ni a, Mizo ṭawng pawh thiam hauh lovin Aizawl-ah hna a rawn thawk a. Amah chhawrtunu chuan a rawn hruai a, a chanchin ka zawh chian chuan Puantahin a inhlawh hi a lo ni a. Kar khatah ni 6 chhung hna a thawk a, a thawhpui dangte nen in an luah a, zing dar 8 aṭanga tlai dar 6 dawn thleng tein hna an thawk a, thla khatah cheng singhnih (zan lam an thawh châng phei chuan hei aia tam daih pawh) chuang a hlawh thei nia. A chhawrtunu sawi danin, an rinawm a, an hnathawh hun biah an tlai ngai lo va, eng thilah mah hun an hmang pêng lo va, a chhawrtu tan chuan duhthusâm an ni.
Hmasawn chu kan mamawh ngei e. Mahse chu hmasawnna kan duh chu thleng tur chuan kan hnamzia leh tih dan phunga kan neih tam tak hi kan kalsan tial tial a ṭul dawn a ni mai thei. Chuti chung chung chuan kan hnamzia bo si lo hian engtin nge chu hmasawnna chu kan thlentir ang? Kan hnamzia leh tihphung kan tih tam tak lah chu a danglam bik (unique) chuang der lo va, mi thiam zawkte chona ni pah fâwmin eng ber hi nge kan hnamzia, min ti-Mizo-tu chu tih te pawh hi ngaihtuah thiam leh peihte kutah a innghat a ni.
Kan hnam nun hi sakhuanain a hril thui hle a. Tun hma chuan Bible-a mi ropuite kha kan hero an ni. Davida leh Goliatha te, Samsona te, magic ang zawng pawhin sawi ta ila, Eliza te kha kan la hero thei zel. Bruce Lee te kha kan hmuh theih hero ni mah se, Bible hero luahlan em tur khawp chuan an la lian lo. Mahse hun a lo kal zel a, technology khawvel chuan hero thar, Avengers, Transformer tih vel a rawn chhawp a, animation turu tawk nen chuan kan ṭhangtharte mit a la na ngang mai; Davida leh Samsona te chu an lang pha meuh ta lo. Ngaihsan tur (Hero) neih kan mamawh si a, kan ṭhangthar te tan eng hero nge kan chhawpsak dawn? Kan bible thawnthute hi technology hmanga kan thehdarh ve loh chuan kan fate ah an tla na lo tial tial dawn a ni.
Hmasawnna dik nei turin kan ngaihhlut zawng (value system) hi kan thlâk danglam a ngai hle. Kan ṭhangtharte pawh hemi chungchang hi kan hrilh tam a ngai khawpin ka ring. Kan sawi tak– hun hman dik leh ngaihhlut tur dik hi nasa taka kan inzirtir a ngai ngei ang. Kan hnam nunphung tam tak chu kan sakhuanaah a innghat titih tawh a, tunlai khawvel changkanna nen hian inrem lo pawh a awm nual tawhin a rinawm. Chutiang hrethiam chung chuan hmasawn dan dik nei thei turin engtin nge kan inruahman ang? Ṭhangtharte hi eng angin nge kan kaihhruai ang? A damdawi ka hre hauh bik lo, mahse kan ngaihtuah ran a ngai ta e.
I ram leh hnam a boral chuan nang leh I chhungte in him bik lo vang.
- Chawnglungmuana