ZORAM HARH RAWH!

Kan ram dinhmun hi uluk deuhva ngaihtuah tan chuan rilru a hahin kan hnam hi a mang mai ang tih hlauhawm khawpin kan awm mek a ni. Silai emaw chempui emaw nena run hi kan ngai dawn lo. Ruihtheih thil leh mipat hmeichhiatna hman sual avang hian kan thalaite’n mual an liam zung zung tawh mai si a, hnam anga chhal tham hi kan awm lo thuai ang tih hi a hlauhawm takzet a ni. Mizo hnam suat mektute hi han bih chiang teh ang u:-

1) Zu:- Mizote hi zu duh tak hnam kan ni kan ti dawn nge ruihtheih hrim hrim duh tak kan ni kan ti zawk dawn? Chhungkaw tinah hian ngawl vei kan awm fer fur mai a ni. Damdawi in a damlo kan hmuh tam takte hi zu in a tih buai te an ni. A nep lamah zu in nasat avanga pumpui/ chaw kawng lawng, chaw ei thei lo, a nasa lamah thi a luak/ ek dum (internal bleeding kan tih mai te), thin sawng/ thin ro (cirrhosis of liver) leh chaw kawng cancer.

Khing mai bakah khian zu in vanga thil ei mumal lovin a ken tel natna a la awm thei a, nun inthlahdahna zawng zawngte nen, a nghawng hi sawi sen a ni lo. Nitin zu man tur cheng tam tak a lo ngai bawk nen, mahni thawh chhuah ve ang chhun te khawhralna a ni. Chhungkaw retheihna khura min hnuk luttu a ni fo bawk. Natna hrang hrangte hian tlakbuak lo pawh ni se, nitin duh zat in na nei thei zat zat a chhungkaw chawm zo nalh hi an tam a rinawm loh a ni. Zu in tam na na na chu hrisel lohna hrang hrangin a tlakbuak reng bawk a, damdawi inah an lut zut lo thei lo a ni. Tunlaiah phei hi chuan naupang te te zu vanga taksa lama harsatna tawk te kan admit tam em em mai a, kum 20-45 inkar, chhungkua a eizawnga hnathawka chhuak tur rual hetianga thawk thei mang lova an awm tak fur si ah chuan retheih bak hmachhawn tur a awm lo.

Kum 50 hnuai lam zu vanga thi an tam em em mai te hian rilru a ti hrehawm ngawih ngawih mai a ni. Nupui fanau naupang te te an kalsan te hi an khawngaihthlak tak zet.

Saitual damdawi inah hian mipa ward-ah khum pakua(9) kan nei a, engtik lai mai pawh hian zu vanga admit hi 3-4 hi an awm kan ti thei awm e. A chang chuan khum zawng zawng hi zu vanga harsatna neite hian an luah chang a awm ṭhin. Hei hi Saitual dinhmun chauh ni lovin Mizoram dung leh vangah hian kan ni deuh fur awm e.

2) Drugs (Ruihhlo):- Kum 1990 chho velah Proxyvon-in kan ṭhalaite a suat nasa em em a, kum 2000 chho vel thlengin. A neinung deuhten No.4 (heroin) ngawl an vei bawk a. Proxyvon ngawl vei vung lek luk hmuh tur an tlem ṭan ta e; kan tih laiin tun hnaiah No.4 a rawn hluar leh ta em em mai a nih hi. A hma aia man tlawm leh awlsam zawkin a hmuh theih ta bawk si a, ngawl vei thar kan ngah leh ṭan ta em em mai. A hriate’n an sawi dan phei chuan a tirah a thlawnin an pe a, thlemin a ngawl an veitir zet a, chumi hnuah chuan an hnen aṭangin lei lo thei lovin an lo awm ta a ni, te an ti .

Tunlaiah ṭhalai thi thut an tam – chhungte’n an mu lai kaihthawh theih loh tih hriat tur a tam em em. Hetiang zinga a tam zawkte hi chu ruihhlo vang an nih a rinawm. Thlanmuala nikhaw hre lova chhar, bathroom-a awm rei lutuk kawngkhar an tichhia a; lo tlu reng tihte hi damdawi inah hian kan va hmu tam em! Kum naupang te te ngawl vei vanga ruk ruk tur zawng reng maite hi kan ṭhalai tam tak awm dan a lo ni ta, kan hma hun hi a thim a ni.

Zu a ni emaw, drugs (ruihhlo) a ni emaw, a ngawl veite chuan a lehpek dose neih dan tur ngaihtuahin an hmanhlel a, lehkha zir/hnathawh ngaihsak hman lo lekin retheihnaah a hnûk lut nge nge ṭhin a ni. Vawi khat tih chhin pawizia hi hriain tih chhin loh hi a him ber a ni tih hi hria ila, mahni nih tur ang min nih phaktir lotu hi hnar ngam ang u. Chutih rualin hetiang bawiha lo tang laklawhte’n in hriat tura ka chah duh che u chu - tum phawt chuan a nghei theih a ni tih hi. Suffer a hrehawm em em a, chiri a hrehawm lutuk, mahse mihring rilru hian tih theih loh a nei tlem lutuk, tumna leh duhna a awm takzet chuan. Damdawi puihna tel miah lova nghei ta sawi tur tam tak an awm, a hrehawm zualpui chhung damdawi mamawh tan pui theitu mi thiamte an awm bawk a ni.

3) Mipat hmeichhiatna hman sual:- Mizoram HIV/AIDS kai dinhmun kan hre vekin a rinawm, a zahthlak a ni. A kai dan kan hre hlei hlui, a inven dan pawh kan hrechiang. Mahse, ngati nge kai kan tam em em? A inven dan kan hriatchian em em rualin mahni chu kai ve lo turah kan inngai tlat ṭhin. Inngaizawng tawh phawt chuan mipat hmeichhiatna hman tur emaw kan ti tlat tawh, kum 12-13 lek pawhin sex hman kan hreh tawh lo tlat mai a. Condom hman tum kan tlem leh si - mipa tam zawkin condom hman chu a nuam lo te an ti a, mahni kawr hak tawk lei thiam lo ang deuh an ni; hetiang ho hi chu. Mipat hmeichhiatna hi nupa inkara hman tur a ni a, mahse hetiang kan tlin ta lo rau rau a nih chuan kan him theihna tura invenna kan hriatte hi tih ngei ngei tur a ni. Inngaizawng inkarah pawh, “Nang chauh hi,” ti eng ang mah se, awih ngawt tur a ni lo, khatianga tih kha tam tak a nei ang tih ring tlat rawh.

OPD-a kan hmuh fo ṭhin chu hmeichhia (nula/nu) serhah bawl te tak te te neite hi kan han enchian chuan mipat hmeichhiatna aṭanga kai chi - Genital warts kan tih hi a lo ni tlangpui. An mipa kawpte aṭanga an kai a ni a, anni'n hmeichhe dang an kawpte aṭanga an kai a ni ve leh thung a. Han inhrilhfiah pawh a nuam lo duh ṭhin khawp mai. Ṭhenkhat phei chu rilru nat hmel tak takte an awm a, chumi awmzia chu an kawpte kha an laka rinawmah an lo ngai tihna a ni. Hetiang hian HIV chauh lo pawh mipat hmeichhiatna aṭanga inkaichhawn theih natna tam tak a awm a, heng zawng zawng hi kawppuite laka rinawm leh condom hman chuan a pumpelh theih a ni tih hi hre thar leh ila. Rei lo te nawmna thlakhlelh vanga nun pum pui tihchhiat theihna hi inven theih a ni tih hi hre ṭheuh ang u.

HIV/AIDS kaite tan ART damdawi a awm tawh a, a hlauhawm loh tia nun hman pawlawh ngawt tur a ni lo. An taksaa harsatna tam tak an tawhte leh damdawi side effect awm theite hriat hi chuan a hrik kai loh tluk hi a la awm chuang lo a ni. Chu tih rualin ART damdawi insawi ṭhaihna lam a ni lo tih hria ila, ei ngai lova awm tluk a awm lo ve tihna mai chauh
a ni.

A hun hmaa mipat hmeichhiatna (condom tel lova) hman hian natna tam tak kai theih bakah tum lawkna awm miah lova nau pai theihna a ni tih hria ila. Tunlaiin kum tling lo naupai hmuh tur an awm ta nual mai. An dinhmun hi han dawnpui ve chhin teh. Kum naupang lutuka naupai hian taksaah nghawng ṭha lo tam tak a nei thei. A zirnain a tuar ngei ngei dawn bawk a, chu chuan a nih tur ang a nih loh phah thei a ni. Nau han pawm turin a taksa leh rilru a la puitling tawk lo bawk si. Nau pawmte hi thil lawmawm, hun hlimawm tur a nih laiin an tan chuan phurrit mai chauh a ni dawn a, nun beidawnna thlentu a ni thei tlat.

Zu leh ruihhloin a hmei a pain min luhchilh mek zel a, mipat hmeichhiatna hman sual vanga natna kai tam tak an awm mek bawk. Chutiang laka fihlimte zingah pawh nau piang/fa nei kan tlem telh telh bawk si. Mi thiamte chuan hnam/mihring hi a pung zawnga kal tur chuan Total Fertility Rate (TFR) hi 2.1 tal a nih a ngai an ti a. Chumi awmzia chu hmeichhe pakhatin a damchhungin fa 2 aia tam a neih a ngai tihna a ni. Tunah hian Mizoram TFR chu 1.9 chauh a ni a, chuti a nih chuan a kiam zawngin kan kal mek tihna a nih chu. Naupiang an tlem telh telh a, naupang te tea thi an tam em em bawk si a. Hmun ṭhenkhatah phei chuan naupiang aia mitthi tam zawknate a awm ta nual mai a. Mitthi zingah mipa an tam zawk zel bawk si. Kum sawm (10) data han en lêt hian nau piang zawng zawng zingah mipa hi 51-52% vel an ni a, hmeichhia hi 48-49% vel an ni.

Mitthi zawng zawng zingah mipa hi 61-65% vel an ni a, hmeichhia hi 35-39% vel an ni. Mipa chu an piang tam zawk a, thi pawh an tam zawk ang chu kan ti a ni mai thei. Mahse mipa piang aṭanga mipa thi zat hi 26-37% vel an ni a, hmeichhe nau piang aṭanga hmeichhe thi zat chu 16-22% vel chauh an ni thung. Heng zawng zawngin a entir chu Mizoram mipate hi hmeichhiate aiin an thi chak (rèm chak) zawk daih tihna a ni.

Nau piang kan tlem tial tial a (mihring tam lam aṭanga chhutin), mipa thi an tam bawk si a (ṭhalai chi thlah rualho), chu chuan a nghawng tur chu Mizo kan tlem tial tial ang a, kan mipate tun anga ruihhloa an tlan nasat phei chuan Mizo hmeichhiate hian pasal tur mi ṭha an hmu zo lo tial tial ang a, hnam dang pasal an nei sup sup ang a, hnam ralna hmawr a lo ni dawn a ni. Hnam dang pasal neih hi ka sawi mawi reng reng lo, mahse tih loh theih loh hun hi a la thleng lo vang tih a sawi theih loh, tun ang zela kan kal chuan.

Mizo hnam hmangaih tan chuan kan harh a hun tak zet ta. Kum 50 a liam meuh chuan tih theih a tlem tawh viau ang. Mizo mipa te u, han ṭang teh u, hnam chhan tlak kan la awm lai hian. Mizo hmeichhia te u, bum mai mai theihin awm lo vang u. Ruihhlo, zu leh mipat hmeichhiatna hman sual lak aṭang hian inthiarfihlim ang u. Pathianina min pek kan ram nuam tak hi hnam dangin an luah a, chimrala kan awm loh nan kan puan vente i sawi chhing ṭheuh ang u!

- Dr Zothanpari Chhakchhuak