Written by
R.Zomawia
Thuneihna hman sual
Thuneihna han tih hian thuneihna huam chin hrang hrang a awm a, In chhungah chuan pa berin a thuneihna chu in chhung enkawl a ni. Nu ber thuneihna a awm leh a, pawlah hruaitu kan thlang a, hruaitu dinhmun a zir zelin thuneihna a in san hleih bawk.
Ram rorelna han thlir ila, thuneitu hi a awm nual mai a, an thuneih dan hi a hrang ṭheuh a awm, mi pakhatin a pum hmawk vek lo va, ram changkangah phei chuan sawrkar inrelbawl dan hi mumal tak leh awmze nei takin a awm vek a ni. Sawrkar hnathawkte pawh an lal dan indawta an thuneihna pek vek an ni tlangpui. India ramah pawh hian thuneih dan indawt hi chu awm ve bawk a, Dan pui aṭanga thuneihna hlawm in pek chu a pangngai viau a, state chhunga thuneihna sem zai dana hman dan erawh bih chian ngai a tam awm e. Thuneihna nei pawh hi chunglamin an lo hriat ve reng rengah tiin tawpna mai tura ngaihah khan a kal leh te te thin a ni. Hei hi a chhan chu thuneihna mumal taka kan in pek tawk loh vang a ni. Miin thuneihna a neih chuan a tih ṭhat leh ṭhat lohah chuan mawh a phur mai tur a ni.
Sawrkar a ni emaw company te thlengin dinhmun mil zel thuneihna insem zai hi hna chakna a ni a, department pakhat emaw a dangah pawh a lawk berten thuneihna tam zawk an pum hmawm hmiah mai chuan hna a chak tak tak ngai lo va, a kal muang ṭhin hle a, thuneihna pawh hman sual a awl bik tlangpui a ni. Thuneihna insem zai a nih chuan hna muang, dik lo taka chette pawh a kiam phah deuh ngei zawkin a rinawm. Thuneih nuam kan tih lutuk ṭhin avang hian dan pawh hi kan palzut fo ṭhin a ni.
Thuneihna in semzai (decentralisation of power): Thuneihna in semzai hi kan hotute hian an sawi tam vak lo nge? An sawi an sawi a kan la hre tam lo zawk le? Thuneihna in semzai hi chu sawi a lo ni ngei tawh mai a, MNF Party leh Zoram Decentralization Front (ZDF) te chuan hman deuh tawhah khan inkawm khawmna an nei tawh a. Chutah chuan Pu Zoramthanga, MNF President chuan “Decentralization of power hi kum 2013 khan kan chhawp chhuak tawh a, kan sawrkar leh loh avangin kan hmang thei lo, Pathian leh mipui zarah kan sawrkar ngei ang a, a takin kan hmang thei tawh ang” tiin a sawi.
A sawi zelnaah “Thuneihna leh mawhphurhna sem zai hi ram hmasawn tak tak tur chuan a pawimawh a, a kengtute tan a uihawm a, lo dawngsawngtute tan a lawmawm hle thung a ni” a ti. MNF Party President leh tuna Chief Minister zahawm tak Pu Zoramthanga thusawi hi a dik hle. Kan ram hi han thlir ta ila, thil lian tham a ni emaw a te lam thleng hian thuneihna hi a tam zawk chu Minister-te kut vek a ni tlangpui ṭhin a ni. Hei hi a chhan ber nia lang chu thuneihna hmanga mahni mi leh sa (party mite) intihlawm tumna a ni ber. Democracy-ah chuan kan hriat ṭheuh angin mipui kut thlaka lalna dinhmun chelh theih a nih avangin mi tihlawm leh intlawn hi a nasa em em a ni. Tih reh tum ngial mah ila, tam tak hi chu a reh theih dawn lo niin a lang. A ṭha tur erawh chu kan sawi reng thung ang.
Thuneihna hmanga mahni mi leh sa, ṭhian ṭhate leh chhung khat lainate duhsak hi chu a lo na duh hle a ni ang. Thuneihna sem sawm hi a har em a ni. Lehlamah chuan duhsak ngawih ngawihte duhsak let vena han vawm let chu thil nuam ve tak a ni a, kan chunga ṭha em em mai te, min duhsak ve em em ṭhinte kan thuneihna hmanga han duhsak let ve hi chu a ṭhatlohna a awm lo, tih awm ngawih ngawih a ni. Thuneihna hman sual han tih tur pawh niin a lang chiah lo.
Thuneihna hleihluak taka hman: Mahni hmasial rana thuneihna dik lo taka hmang hi kan tam hle. Thuneihna semzai han tih pawh hi mahni thuneihna dik lo taka chelek a, mahni tana dik lo taka inhai vur, hleihluak taka thiltihtheihna hman tihbo nan a ni. Mipui thlan lal, roreltute an dik tawk vak loh chuan an kutah thuneihna pum pu hlum an dah duh khawp mai. Dan-in sawrkar hnathawk lute thuneihna a pek pawh chhuhsak a, che hlei thei lova an kut phuar beh sak hi sawi tur a tam a, hei hi thiltha lo tak a ni. Mipui sum leh sawrkara thuneihna an chan hmangin thil tam tak an ti chhia a, anmahni tana hlawkna a nih dawn chuan pawisak reng reng an nei lo tih theih a ni. Miin thuneihna ṭhuthlenga a ṭhut tawh chuan a hmaa rilru fim leh ṭha nia kan hriatte pawh kha an lo nu burh ṭhin tawh a, an hawihhawm a, an ṭhat poh leh an hlauhawm emaw tih mai tur a ni. Mi dik tak pamham lo chu kan hmuh dan a dang leh daih a, ngaihsan tur an nih laiin ngaihsan nachang kan hre lo va, kan hmu hniam riau nite pawhin a lang.
Rorelna chang Chief Minister, Minister-te hian thuneihna zawng zawng pum hmawm lovin, sawrkara officer lian thunei thei chin kutah a tam zawk hlan ngam sela, sawrkarin ram inrelbawlna-a a hmalakna thupui (policy) bera a neihte hi chu a nawrtu turte chu ram roreltute an ni. Chutah pawh chuan sawrkar hnathawk lian ho leh an chhawrte chu a tak taka thil zawng zawng siam vektu an ni tho tho ṭhin. Chutiang bawkin sawrkar hnathawk indawt danah pawh thuneihna hi an phak tawk ang zelin pek ni sela.
Tuna sawrkar kalphung tam zawkah hi chuan thil reng reng deuh thaw hi a lu ber hmuh tur leh a lo nemngheh theih nan file zawng zawng hian kawng thui tak a zawh ṭhin. Hna a chak lo a, rei tak tak a thang ṭhin a, a tawpa thutlukna (decision) lo siamtu tur hnenah a thleng khawm ruih a. Thuneihna a neih miau avangin chu thuneitu chu a indaih lo hle a, a thu si a, tlawntu leh betu lah a ngah. Hengah hian thil dik lo tam tak a awm thei a ni.
Dik lo taka intlawnna a awm duh a, dik lo taka thuneihna hman a awlsam bik a, a hnuaia hnathawktute pawhin an pu/ pi chu an intlawnsiak mai dawn a ni. Sawrkar hnathawk zingah pawh hian pi/ pu-te tlawn hiam hiam reng mai hi an awm chawk. Hotu be lungawi thiam riaute hi an thawhpui midangte tan an hnawksak ru riau ṭhin. Thawhhona-ah pawh pawl pawl a awm duh ṭhin hle.
Thunei lawk, Minister hmelhriat tam nihte hi kan intithei mah mah zawk ṭhin a, sawrkar hotu lawk hre hnem nihte hi nuam kan tih zawk tak a ni hlawm niin a lang. Mi thiltithei hre hnem nih hi chu a changkang teh lua lo em mai. Thuneihna sem zai a nih chuan tuna kan sawi tam tak hi chu a bo thei mai dawn a ni.
- R.Zomawia