Written by
- Zaii Khiangte

Sikul naupangte hi zirlai an ni em?

Sikul principal ka nih lai khan kum tin High School hawng ve tawh tura nawrna ka hmachhawn a, kan sikulin kalphung kan thlak thar avangin chu kalphung (tradition) chu a la nghet lo a, elementary chinah kan tuh ngheh hma leh keimahni zirlai, kalphung thar kan neih hnua mite ngeiin high school kan chawm (feed) theih hma chu hawn duh loin ka ṭang tlat a.

Management Board committee chhungah leh pawn lamah high school hawng tura nawrna leh rawtna ka dawn zeuh zeuh avangin ṭum khat chu kan upa pakhat hnenah eng nge high school hawn ṭul riaua an hriat chhan ka zawt a. Ani chuan, "Kan school hi a ṭha em em tih chu kan hria a, mahse sikul ṭha tehna ber pawl 10 result kan la nei ve tlat lo a, kan dinhmun a la hriat tak tak loh" tiin min chhang a. "E chutiang rilru in putna chiah chu high school ka duh loh chhan a nih chu" tiin principal-a ka ṭan chhung chu high school kan nei lo tluan thak.

School ṭha teh nan Matric result a ngai kher lo tih hi ka thupui a ni. Matric result ṭha ngawr ngawr hi school ṭha tehna a tling lo tih hi tun thlenga ka ṭanhmun a la ni fan.

Result oriented lutuk zirna hian kan ram zirna a tichhia a, sorkar hna hmuh ringawt tinzawna in zirtirna hian sikul naupangte hi zirlai a nih tir thei lo. Result ṭha neih hi a pawimawh rualin naupang hi mihring puitlinga chhuah a pawimawh a, chumi tur chuan lehkhathiam satliah a tawk lo a, personality ṭha, rilru, ngaihtuahna puitling nei tura chher, mahni chanvo hre chunga mawhphurhna hlen ṭhin, khua leh tui ṭha ni tura chher chhuahte hi a pawimawh hle.

Thil thleng chanchin emaw, thu dik hriat satliah hi education a tling pha lo. Albert Einstein-an "Education chu thudik zir satliah hi a ni lo a, ngaihtuah thiam tura rilru chherna a ni" a ti. Zirlaiin photosynthesis hrilhfiahna a by heart ruala thlai leh thing hringte tel loin photosynthesis a awm thei lo a, mihring tan dam ngaihna a awm lo bawk a, chuvangin thing leh ramngaw humhalh hi ka tih makmawh a ni tih a ngaihtuah zawm thiam si loh chuan photosynthesis hriat ringawt chu eng nge a ṭangkaina ni ang?

Nu pakhat ka hnenah a lo kal a, school danga zirlaite chuan KG I ah number 1 aṭanga 100 thleng an ziah thiam tawh thu leh keini school-ah chuan number 20 thleng chauh kan zirtir avanga a rualawh thu a rawn sawi a. Kei chuan, "Number ziah tam tir in duh chuan chutiang sikulah chuan lut mai rawh u. Keini chu kan kal dan ngaiin kan kal dawn. Naupangin number 0 aṭanga 9 an thiam hian khawvela number an thiam vek tawh, a bak khawvelah number dang a awm lo. Chung number chu awmze neia remkhawm dan te, a hmaa sign - or + a awm changa a lo danglam ṭhin dante ngaihtuah thiam tir alawm kan tum" ka lo ti teh erh a, an insawn chhuak ta chuang lo.

Hriat tam leh zir tam ringawt hi education a tling lo. Dawrah cheng 20 kengin an kal a, Rs 15 man thil an lei a, pawisa kir tur chhut thiamna te, Rs 20 chauh a neih avanga Rs 10 tal ni danga hman tur khawlna chang hriatna te hi a ni zawk a, khawl loa mi rethei ṭanpui nana hmanna chang hriat phei chu zirna duhthusam zawk zuk ni a.

Kan sikulah khan zirlai lehkha­thiam tak mai hi kum laklawh deuhah a rawn insawn a, a nu hnenah a insawn chhan ka zawh chuan, "Zawhna a ngah deuha an zirtirtuten an ning a, sikul nuam a ti lova" tiin min chhang a nih chu maw le! Ni e, kha naupang, pawl 7ah pawh note by heart duh loa a bua chhiar tawp ṭhin khan zawhna a ngah reng mai. Nimahsela a zawhna te kha zawhna awm reng a ni a, zawhna chang a hria a, zawhna zawh tur hre khawpin a zirlai a zir nasa miau a ni.

Zirtirtu tam tak chuan kan naupangte hi zawhna zawt loa kan zirtirna ngaithla ngawt turin kan beisei a, kan thusawi laia min lo pawtchattu chu kan hau zawk ṭhin nia! Zawhna zawhna chang hria leh zawt ngam khawpa zirlaite siam kha kan mawhphurhna asin. Zawhna zawh tur an neih hian hriat loh an la ngahzia an inhre tana, sikul naupang satliah ni lovin zirlai tak tak an ni tan dawn chauh asin. Zirtirtu tam tak hian kan sikul naupangte hi zirlaiah kan siam ngai lo.

Mizoram zirna hian siamṭhat a mamawh a, nu leh pa leh zirtirtute hian kan rilru sukthlek kan siam ṭha hmasa tur a ni. Kan sorkar mawhphurhna chu sawi loha lum ni se. Tuna kan zir dan hi chu Mizo leh Mizo inel let let nan a tawk chauh. Vairamah lehkha zir turin kan han kal a, a hma zawnga min lo zirtir ṭhintute huat rum rumna rilru nei khawpin kan lo zir tlemzia leh kan level puite kan phak lohzia kan zu hmu ṭhin.

Pawl 6 an nih lai aṭanga IIT JEE exam atana lo inbuatsaih ngar ngar tawh vaiho leh pawl 12 vela IIT hre ve chauh te kha IIT-a luh tumin kan han inel ṭhin a niah! Kan lo hawiharh tlaizia kan in hrechhuak a, Mizote hi lehkha kan thiam zawk ṭhin ngawt mai. Hawi zau a ṭul.

Eizawnna a inthlak a, eizawnna hmun a inthlak mek. Tuna High school zirlai tam takten pawl 12 an pass an meuh chuan a tam ber chuan foreign-ah ei an zawng dawn. An elpui turte chu Mizo chauhte ni loin vaiho te, Korean te, Japanese, saphote an ni tawh ang. Chutiangho el tur chuan rote learning/ by heart a mark hmuh ṭhat mai a tawk tawh dawn lo. A taka thiam, personality ṭha, mi confi, hawi zau, mi biangbiak thiam, experience nei ṭhate an pawimawh tawh ang.

Zirlaibu chhung thu hriatna mai hi intihsiakna khawvela hlawhtlin nan a tawk zo tawh lo a, zirlaite hi nun thiam dan, harsatna hneh dan, chona hmachhawn dan leh hlawhtlin hnua awmdan ṭha zirtir tel te, khawi rama mi pawh el pha tur khawpa mahni inrintawkna neihtir te, kan chen mekna khawvel aia ṭha hreta khawvel siam duhna thinlung neihtirte zirtirtute mawhphurhna a ni.

Zirna sikul ṭha kan tehfung thlak ila, zirna ṭha nia kan hriat hian enfiah hlek a mamawh e. Mitin hi IAS te, MCS te, doctor, engineer, officer etc ni tura siam kan ni lo a, eizawng tura siam vek erawh kan ni. Kan Bible chuan hnathawk lo chuan ei pawh ei suh se tiin min hrilh a, eizawnna tur mila lehkha in zirtir a hun tawh ngawt mai. Chuvangin result ṭhat leh ṭhat lohah buai chiam suh. Naupan laia zir hnem chiam lam aiin eng ang mi ni turin nge sikul hian kan fate hi an zirtir? tih hi sikul ṭha kan tehna ni rawh se.

Khawvel zirna hian thiamna/ hriatna min pe a, finna erawh Lalpa aṭanga chhuak a ni. Fate zirna te, keimahni zirna chungchangah pawh fing taka thutlukna kan siam theih nan Lalpa ṭih a pawimawh ta hle mai.

- Zaii Khiangte