Written by
Vanlalhruaii
KAN BEIH ṬANG ṬANG CHUAN KAN HNEH ANG
HIV+ve + COVID-19 +ve
Social media-ah hemite pahnih hi awm lo ang reng deuha an khaikhinna chhiar tur a awm leh zeuh ṭhin a. Tlemin i bihchiang deuh ang; mi tih chiâi duh vang a ni lo. Ralmuang leh thlamuang taka awm duh luat vanga thu dik thup luih tlat vangin Covid-19 hi khawvelah a darh ta a ni tih hi hre reng ila. Kan lo sawi 'den' deuh a nih pawhin kan zavaia dam tlan kan duh vang zawk a ni ang.
Mizoram mipuite kan hrisel em tih kan en phawt ang. Kan hriat ṭheuh angin veng tin leh khaw tin deuhthawah cancer, zunthlum leh thisen sang kan awm a. Heng natna pathumte bakah, natna puan chhuah ngam loh, a maka maka tam HIV+ve kan awm bawk. Zu ngawl vei tam tak kan la awm bawk. Chuan kan hmangaih leh min hmangaihtu kan pi leh pu, tar chak vak lo an awm nual bawk. Heng zawng zawng hi hripuiin min luhchilh thuk a nih chuan mual liam thei reng an ni tih hre reng ila.
Covid-19 natna lo chhuahna bul khawvelin an la chhui chhuak lova. Kan hriat theih chin zawng chu-
i) Virus a insiam danglam ṭhin.
ii) Virus hian HIV AIDS ang bawkin immune system
a target chat (thisena ral dotu a bei chat tiin sawi teh ang).
iii) A enkawlna tur bik damdawi a awm tak tak lo.
Point pahnihna hi kan thlur bing ang.
Covid-19 vrs HIV AIDS
Heng virus pahnihte hian mihring thiselna ral dotu an bitum ve ve a, mahse, a inkaichhawn dan a înang lo hlak. AIDS hi chu thisen leh thisen a intawh chauha kai theih a ni. Natna inkaichhawn har angreng tak mahse nasa taka darh si a ni. A nihphungah chuan mi awm ṭha duh lo deuhte kai chi a ni. Mahse, vanduaithlak takin Mizoramah chuan pawi sawi lo leh mithianghlim, naute te pawn an kai nual (data lam hi chu lak chhuah leh tarlan phal a nih chiah loh vangin kan tarlang lovang. A awih pawl leh awih lo pawl inhnial pawh kan khap tlat ang, a thawktuten 'a ni' an tih kha pawm kan zir ang). Hei hi thil pawi tawp khawk a ni.
Covid-19 erawh hi chu thisen leh thisen lam ni lovin, a natna hrik hi mihring taksa pawnah an awm a, mihring taksa chhunga a luh hnuah mihring hnar leh ka aṭanga thil tuiril chhuak ruala chhuak ve leh in, chu chu mi tu pawhin a lo dawn fuh a, a mit, hnar leh ka kaltlanga a taksa chhunga a tih luh chuan hri a lo kai ta ṭhin a ni. A kaichhawn hi a awlai zawk fe mai.
Khawvel ram dang kan thlir chuan, he natna avanga thi tam ber hi kum upa an ni. A chhan pawh an thisena natna dotu an chak tawk tawh loh vang a ni. Italy-ah te phei kha chuan, hospital a nurse ṭhenkhat hna chu damlo zingah enkawl tlak leh tlak lo thliar a ni hial. Tar zingah khum a indaih loh avangin an khum ṭhalaite kiana thih thlang zawkte an awm nawk. Doctor te pawhin tarte chu anmahnia thi tura an hnutchhiah a, an kalsan a ngaih fo avanga rilru hrehawm tak tak an awm a nih kha.
Al Jazeera channel chuan, ‘China-in Covid-19 vanga thi rate hniam tak an neih chhan chu, damlo na lutuk tawh, hautak taka enkawl hnu a thi leh tho tur tih hriat sa te hnawl a, ṭhalai leh an natna la nep deuhte an enkawla dam zung zung vang a ni’ tiin a sawi. He hri hian mi chak lote a ngam satliah mai ni lovin a suat a ni. Chuvang chuan a nia, natna benvawn nei sate leh tar chak lote high risk group an nih ni.
Ta se (Covid-19 + HIV AlDS)
Mizoram hian Pathian venna kan chang a, tumah kan la thi lo hi a lawmawm tak meuh a ni. Kum khat aia rei mah, 'a hlauhawm, fimkhur tur’ kan în ti a. Nasa takin kan in puahchah a, ṭhenkhat ṭawng sual nawkin 'a lo va thleng har tawh’ te kan ti! Ṭhenkhat Lockdown vanga harsatna tawkten, test a negative ṭhin avangin a hlauhawm lo tak tak emaw, min chim ve tak tak dawn lo emaw, a nih loh pawhin, lawm nachang hriat ahnekin thih phuk phuk kan duh zawk emaw tih mai tura ṭawngkam cheh deuh nawk te kan awm bawk. Dik tak chuan, vawiin thlenga hetiang dinhmuna kan ding hi kan lawm em em tur a ni.
He hripui hian min luhchhuah tak tak chuan maw, thi tur apui hi kan tam lutuk. Cancer, zunthlum, thisensang, zu ngawl vei vanga thin chhia, tar bakah, awih hleih theih loh khawpa tam HIV+ve te kha. A bikin HIV+ve te phei chu an immune a chhe tawh sa sia... Thailand a an enkawl dam hmasak ber kha chu AIDS damdawi hmanga enkawl a ni! Lo lungngai lutuk suh u. Hmun dangah pawh AIDS damdawi leh damdawi dang chawhpawlh hmanga enkawl dam an neih sawi tur a awm zeuh zeuh.
Regular taka AIDS damdawi ei ṭhinte tán a hlauhawm lutuk lo maithei e. Mahse, hripui hlauh luat vanga chiaia dam ṭha reng chunga AIDS damdawi lo ei chu a tih chi miah lo, tum pawh tum chhin loh tur a ni. Covid-19 zarah HIV+ve pawh kan pun belh loh hram beisei ila. Hripui leng karah chuan AIDS vei hi a hlauhawm zual sauh bawk a ni.
Mahse...
Engkim hi huaisenna leh tumruhna nen chuan hneh theih a ni. Dam duh tlat ila, dam tum tlat bawk ila. Covid-19 kher lo pawh eng natna pawh nei ila, kan thinlung a huaisen tlat chuan thui tak kan hneh thei a ni. Chuan, kan ṭanrual chuan kan fihlim chhunzawm zel thei. Chance ṭha tak kan nei mek a ni.
Dam leh tlang khatah; thih leh ruam khatah tih thurochhiah neitute hian, kan nun leh awmdan phung kan her danglam chuan he hripui hian tu nunna mah min laksak lo thei a nia. Ṭhalaite chu he hripui hian min ngam lo a ni maithei, mahse kan zinga chak lo zawkte hi kan care tur a ni. Mi chak lo zawkte an dam khaw chhuah nan, mithiamten inven dan tur an sawi hi thuawih takin zawm ang u.
Ei leh barah, sem sem dam dam; ei bil thi thi tih nunpui ṭhin hnam kan nih kha. Ei tur kan ngah viau a ni maithei, mahse, mi dangte nen kan dam ho dial dial theih nan, a tawk chauha puara ei zir ila. Kan duh zat zata tam ei tur leh thildang leina tur pawisa kan nei a ni maithei, mahse, kan zavaia kan nun ho dial dial theih nan kan duh zat aia tlem kan mamawh zat chauh lei ṭhin tawh ila.
Thu ṭha kan sawi fo a, zawm tum erawh chu kan tlem hle si a. Tuman hri kai chu kan duh lova, mahse chawhmeh leh kan duhzawng dang neihna tur chuan kan nunna thapin kan pungkhawm a, thil inchuh luai luai sim kan tum chuang tlat lo.
Hei hi erawh chu hria ila...
Midangte tuarna hian min kaihhnawih dawn tho tho. Keimah leh ka chhungte chauh hi dam khawchhuak ni ta ila, khawvel hi a boring ngawt ang. Keimah avangin midangten hri kai ta se, ka chhia leh ṭha hriatna hian thiam loh min chantir ang a, a hrehawm ngawt ang. An thih phah phei chuan, dam bik a nuam lovang. Kei chauh hi puar leh tlaiin awm ta ila, natnain min tlakbuak tho tho dawn. Chuvangin, midangte nena insem tlan kha a ṭha zawk.
Engpawh nise
Kan khawvel hi a pangngai tawh lo tih kan pawm a ngai. Nikum tun ang huna kan awmdan ang khan awm kan tum tlat chuan chu chu thil dik lo a ni tawh. Hlim taka kan nuih ho dial dial theih nan te, kan inkhawm a, kan inkawnkhawm theih nan leh, hmalam hun ṭha zawk kan neih theih nan hrehawm tuar turin inpeih ila. Kan rilru hi kan hmin chuan reiloteah a hmaa hrehawm anga kan ngaih kha a lo nuam daih mai a ni.
Sual sim ila
Pandemic era-ah chuan, sual zinga sual pawi tak chu fimkhur loh hi a ni. A chhan chu kan fimkhur leh fimkhur loh hian thihna leh damna a kawh vang a ni. Chuvangin, kan sim tur sual list chhuak hmiah mai ang aw.
i. Ṭul lova lenkual leh mi tlawh vak vak.
ii. Mi dangte nena inhnaih taka awm khawm.
iii. Duh duhna hmuna chilchhak.
iv. Khawilo vahchhuah changa hmai/ hmui leh hnar tuam loh.
v. Khuh leh hahchhiau laia ka leh hnar hup loh.
vi. Faina leh thianghlimna ngaih pawimawh loh.
vii. Khunghranna hmuna kan awm laia chhuah leh midang biak chak tlat.
viii. Khunghranna hmuna awm te lo kawm duh tlat.
A dang pawh a la tam. Sorkarin zawm tur a siam zawm mai hi a ṭha e.
Thu Lawmawm tur
India Health minister chuan vaccine peih thuai a nih tur thu a sawi. Khawvel ram dangah pawh vaccine siam tura beih mup mup reng a ni. WHO lam kamchhuakah pawh ‘ram pakhatin vaccine chuh vek loh tur’ tih te a ni. Lo inven ṭang ṭang ila vaccine te pawh hian min rawn thlen hun a awm dawn a nia. Vaccine tel miah lova nun khawchhuah dan kan hmuchhuak a nih hlauh phei chuan a ṭha hlei hlei.