Written by
- Rev. K.C. Vanlalduha Zemabawk.
HRIPUI LENG LEH RINGTUTE
Kan tunlai khawvel zet chu, kan ni tin thu thar hriat leh kan beng dawh dan pawh sawi tam ngai lovin a inang ṭhup mai zawng a nih tak hi. Ni tina kan thu thar hriat te chu media hrang hrangah a lo lang a, thu thinṭhawng deuh leh danglam apiang ṭawngkain kan inhlanchhawng a, puipunna deuhah kan sawi a, kan induhsakna langsar ber hi a eng ber hi nge ni ta ang aw?
Hripui leng mek hian zual lam a pan zel a, kan ni tin nun min tibuai a, ram leh khawtlang, chhungkua leh mimal nun thlengin min hnawt tawmin min tichiai reng dawn nia hriain kan theihna leh remhriat dan hrang hrang aṭangin ralkhel dár kan vua a, fimkhur turin sawrkar leh thuneitute'n theihtawp an chhuah a, awm hmun aṭang hian, “Heta hi ka awm ve e,” kan lo ti ve ni ta ber hian a lang ṭhin.
Kan hriat angin kan khawpui ber Aizawl chuan ṭum eng emaw zat lockdown kan lo paltlangin tunah pawh hian zan lam leh zing lamah curfew puan niin chintawk neia khuahkhirhna thupek thar ber pawh ni 13.8.2020 Vanglaini chanchinbu front page-ah, “Chief Minister-hoin Covid-19 kaihhnawih rel... Hall-ah mitthi vui zel tawh tur...” tiin tarlan a ni. Kan him tlan duhna avanga rorel, kan kal dan phung inthlak chho mek zingah hian lang lo lam leh chhungril lama kan zir chhoh a, kan ṭhat tlan zawkna tur leh taksa leh thlarauva kan dam khawchhuahna tur lam hi i lo sawi chho dawn teh ang.
Ralkhel dar mi tin mai hian mobile phone hi kan hum fur mai a, atar azúrin naupangte thlenga kan hun min luah tam bertu hi kan mobile phone hi a ni ti ila kan uar lutuk mai thei e. Dik tak erawh chu ṭhalai zawkte hun hi chu a luah tam ngiang a ni. Tunlaiin thuziak leh milem/thlalak (photo) chi hrang hrang inthawnin a en zung zung theih a, kan ṭhuthmunah, kan pindanah, tu mah vengthawng loin kan kutzungpuiin kan vei zawng leh duh ang ang thu type-in kan han post ta mai ṭhin a, a bikin WhatsApp-ah te mimal kan thawn leh group-a kan thu post te hian min va tibengvarin a thu ziaktute hian kan thlir zauvin kan va huaisen ṭhin tak em! Amaherawhchu, kan thuziak leh kan hmanruate hian kan nun hi a ei melh melh a, tunlai hunah ngat phei chuan mimal nun chiai tak tak leh chhungkuaa a khaipa nu leh pa tam tak te hian nun hrehawm leh phurrit kan tuar mek niin a lang.
Hetiang lama thu thawndarh ṭhin leh ṭha-hnemngai taka thu sawi ṭhin te hian kan hmachhawna kan beih loh zawk tur hi kan bei vak mai ang tih hi hlauhawm tak a ni ta niin a lang. Khua leh tuite kan him tlanna tura thuneihna kengtu rampum huapa hruaitute leh tualchhunga kan mi hman te ep zawng leh fak zawnga sawi tur tam tak awm zingah ka sawi duh chu hei hi a ni, “Rel fuh loh leh an tlin tawk lohna pawh kan hmu thei e, amaherawhchu sawrkar thuchhuak te hi kan him tlan duh vanga ṭhahnemngaihna a ni a, hripui leng vang a ni,” tih hi kan hre reng tur a ni. Chuvangin kan cho loh hripui avanga rilru inhliam leh intihrehawm zawnga thu phuah fo lova, tuna kan taksa leh thlarau damna tura inngaihsakna leh inthlamuanna hi kan mamawh hle niin a lang. Thuneitu sangte'n fimkhurna tur an sawi a, thawklehkhata zawm leh hlawhtlin nghal hi a lo harsa ta deuh a nih pawhin kan sual hrim hrim vang leh thuneitute kan pawisak loh vanga inpuh a, chumi nghawng chu zual zawka hripui inkaichhawn a ṭaidarh a, a hnam pum ang maia vei a, thi puk puk tur anga thuziak leh thawndarh a awm ṭhin te hi chu a zia lo hle. Fimkhur a va ṭha em aw. Mipui nawlpui hian kan lo tisual palh ta ṭhin a nih pawhin Pathian hnenah ngaihdam i dil ang u. Kan luhlul a, kan lo inthlahdah a nih ngat phei chuan a fel hauh lo, i sim daih ang u.
Kan hnam hian a tisual ta em ni?
Mimalin Pathian thu a dawn dan chu kan sawisak theih loh chin a tam thei ang a, ram leh hnam sualna a phurh pawh kan phurhpui vek theih loh a tam thei ang. Amaherawhchu, Tirhkoh Paula'n, “Ka rina chu ka vawng reng tawh a ni,” (II Tim.4:7b) a tih anga hman aṭang khan mipui nawlpui hi chuan Pathian kan rinna vawiin thlenga kan vawn reng hi a awm a ni. Chuvangin tuna hripui leng mek leh kan unaute'n lirnghing an tawh meknate hi Pathian vuakna leh a thinurnna tihlanna ang hiala puhna lo rite hi Pathian zahngaihna leh hliahkhuhna heti zozai kan dawnna mual aṭang hian i han thlir kir teh ang aw. Social distancing (inhnaih loh i ti mai teh ang), quarantine (inkhung hran) te, mask vuah (hmai tuam), hand sanitizer hman (kut sil), heng zawng zawng te hi hripui laka kan lo inven vena tura senso tam tak nena mipui kan himna tura sawrkar thupek kenkawh mek a ni a, zep nak emaw a har chu kan ti tlang deuh niin a lang. Quarantine (inkhung hran) te hi chu hun bi neia kalpui te a lo ni a, a tih theih mai a, social distancing leh hmai tuam, kut sil reng hi chu mipui nawlpui hian kan tlin meuh lo chu a ang khawp mai. Amaherawhchu, hetah pawh hian a chhuanchhe zawnga inpuh a chawpchilh taka inhauh nghal bawrh bawrhna tur chi niin a lang lo. Kan ṭhatna leh mamawh ber tur hi inhlui thiam lova a déngkhâwng zawnga kan inkaihhruaina hi kalpui a nih chuan aeng amah hmain vantlang nunah tuarna kan siam tihna a lo ni dawn a ni. Chuvangin misual chhandamtu hliahkhuhna tem lo zawng zel maia ralkhel dar kan vaw reng mai hi chu mi tinte kan inenfiahna tur a awm ang.
Ka ngaihtuahna luah fotu leh vawiin thlenga beng ka lo chhit ve rengna chu Mizoramah he hripui Covid-19 kan lo hmelhriat ṭan tirh aṭanga kan unaute eng emaw zat he hriin a man, an hming lam ngei pawha kan lo ṭawngṭaisak ṭhin te, positive ni
ṭhin negative nia hospital dam taka chhuahsan tate ṭawngkam hi a ni. Han ngaihthlak ka chakna chhan tam tak zingah, engtia kai ve ta nge an ni tih te, positive an nih ruala an rilru awm dan leh enkawlna an dawnte avanga Pathian venhimna leh tihdamna an chan theihna atana hmanrua sawrkar leh medical lam inpekna te, tin, he hri hi hlauh em em tur bik a lo ni reng em? Mi 777 zetin an vei tawh a, chung zingah chuan mi 356 zet enkawl dam an ni tawh a (as on 7:00 a.m, 16.8.2020), a va lawmawm em. Chung zingah chuan an ṭawngka han hriat fak tur hi he chanchinbu-ah phei chuan kan hmuh awm ka hre hauh lo.
Ngaihtuahna lo awm ve pakhat chu, kan unau Covid-19 positive enkawlte hi hetia an lo dam tawh hnuah pawh hian vantlanga ualau taka an ṭawng leh chet vel rem lo hian thil hi a awm emaw ni aw a tih theih. Chubakah venthawn tur apui hi a tam a, an lawmna leh experience te hi sawi rih loh a lo him zawk an ti te pawh a ni mahna. A enga pawh chu ni se, tuna kan medical lam thawktute hian an dam leh nan theihtawp tak meuh an chhuah a, test an nih aṭanga enkawl an nih chhung zawngin fimkhurna zawng zawngin anmahni inven ngai bawk, mi danga a ṭaidarh hlau bawkin hmanraw awm ang angin chhun leh zan an vil a ni ber a, hetia a hri vei enkawlna bik tur damdawi pawh hmuhchhuah a la nih hmaa an thiam ang ang leh neih ang anga heti zat kan medical lama mithiamte'n an enkawl dama vawiin thlenga thihpui em awm lova dam (negative) thawm thar kan hre ṭhin hi kan hnam, kan ram tana Pathian malsawmna lo lang a ni tih a chiang a ni lo’m ni?
A dik tak chuan fimkhurna tura sawrkar leh mithiam bikte'n Radio leh TV kaltlanga mipuite zawm tur an sawi hi kan zawm ṭhat leh kan hmanraw hman kan lo tih ve theihte avanga he hri hi kan um bo theih emaw kan dan beh theih emaw a ni lo tih hi a chiang em em a, chutihrualin heng kan lo fimkhur vena leh kan thawhrimna te hi min hriatpuia mal min sawma min hliahkhuh tlattu Pathian hi a awm a ni tih hi sawi uar tawk thiam a va duhawm em. Hnam anga min zawng chhuak a, mawlna khawvel aṭanga chanchin ṭha hmanga min chhun engtu hian mal a sawm duh leh a hliahkhuh ṭhin te chu thuawih mite, bawlhhlawhna leh sualna chhum zing kara amah chauh ena fimkhur taka nun hmang te an ni tih kan hria. “Fimkhur ula, tlangah khian han lawn hauh suh ula...tihhlum ngei tur an ni si a,” (Exo.19:12) Chuvangin he khawvelah hian kan fimkhur zel hi a la ngai dawn chauh a ni. Kut pawh kan han sil ve maiin kan hmui pawh kan han tuam ve mai a, mahse kan bazarna leh mitthi vuina, bus chhungah te kan tlin tawk fimkhurna kan kalpui dan ṭheuh kan hria, tu nge heng thilah hian kan dem tur ni ta ang?
Mitthi chhungte leh sawrkar hi em ni? Ni suh e, kan society, kan sakhua leh hnam nuna thui tak kan thisena bet tawh, kan vunin a char hnan hi tun hrileng hian a khawk fai vek thei lo a nih hi. Mumang chu a ni si lo, heti chen chen kan puipunna leh infiamnate, kan sakhaw biakna Pathian biak in te khar lo ni tate, mitthi lu men, vui leh inneih ni tea kan zawm tur dan lo awm ta hi kan chhia leh ṭha hriatna pawh hian pawm thiam har zawng a ti a ni ber mai. Mumang a ni lo, a tak a ni si. Upa lam deuh pawhin an hriat ngai loh thil thleng thar danglam tak tak tun kum tlemte chhung hian khawvelah a va thleng tam tawh tak em. Hla siamtu pakhatin, “Mak tiin dam chhung ka hmang ral ang,” a tih ang hian mak tiin nun hi kan hmang mek zawng a ni e.
Hetah hian nang leh kei hian eng chhanna nge kan neih aw...? Hetiang hian tawi te tein i lo sawi dawn teh ang.
(i) Hlauhna leh chiaina tel lova kan hmaa hripui leng mek hi hmachhawn thei turin inbuatsaih ila, chu chuan a ken tel chu thuawihna leh fimkhurna awmze nei, fing tak leh rem hre taka ni tin eizawnna leh chhungkaw nun hman a ni awm e. Chhungkuaa nu ber leh pa ber te hian society-a kan inhmanna peng hrang hrang te, kan Pathian biakhonate kan tithei ta si lova, mawh kan lak a ngai ta hle mai. Kan chhungkua ṭheuhah hian rawngbawltu hna chelh tur a awm ta. Chhungkuaa nu leh pate'n rawngbawltu ni tura kohna kan dawn hun a ni tih hria ila.
(ii) Insawiṭhaih leh inhlauh hmuh lo ila. Mizote hi kan inhriatchian ber avangin keini Mizote hi han ti ta ila, intihhmuh ṭhin kan nih hi kan chiang ṭheuh awm e. Kan thu hriat te belhchian a dawl em? A rintlak em? Tih kan hriat hmaa bawh chuk chuk zel kan nih hi kan tun dinhmun aṭangin i sim ang u. Hman deuha, “Chi a vang dawn,” an tih avanga kan phili dante, tun hnaiah pawh lockdown puan sawi hmaa khati tak maia thil zuartu leh leitute kan talbuaite kha kan rinna leh kan rilru tilangtu a ni. I bansan daih ang u. Thin tiṭhawnga min tichiai theite hi kan ngah ta lutuk reng reng mai hi sim a hun ta. He Covid-19 hrik pawh hi ram danga an tawrh dan leh an buaipui dan hian min rap a, kan chiai mai mai a ni. Kan ramah chuan fim taka hlau leh inveng kan tlem em mai. Kan insawiṭhaih a, kan inhlauh hmuh mai mai a ni.
(iii) Thinlung lama thlamuanna leh taksa, rilru hriselna nen i hmachhawn hram hram ang u. Heti chen kan Pathian biak in luah lova a awmte hi ṭawngṭaina nen i luah ang khai, hmangaihna nen kan hnam, kan ram tan Pathian i au ang u. Zai te, khuang vuak te, lam te rem lo mah se kan thinlungin Lalpa i fak ang u. Kan inkharkhipna pindan aṭang hian Lal Isua tan do puiin he tuarna lo lang mek hi Krista hnehna i puan khum ang khai, kan rinna chawlawl zawnga setana hnathawh hi i dodal tlat ang. Kum za ral tawhah khan Alexander Duff-a khan India ram tana missionary kal chhuah a ṭul zia sawia missionary challenge a siam khan chhangtu mai an awm loh avangin a thu sawi lai a chau ta, a lo harhchhuah chuan, “Kei putar tawh hi Ganges lui ruamah ka han thi ang a, ka ruang hmutu ten Krista ram tana ka inpekna avanga thi ka nih an lo hriat chuan chu chu a ṭha e,” tiin a sawi a, chutah ṭhalai rual tam tak rilru hnehin India ramah mingo missionary tam tak an lo chhuah phah ta.
Covid-19 hi kan hnam hian pumpelh reng bik hi a rem lo mai thei a, eng ang pawhin inveng ila kan him tluanchhuak lo ta a nih pawhin kan tuar tur a ni lo ang, Kan him theihna atana sawrkar thuneitute leh medical lama thawk te, rim taka venhim hna thawktute tuarna leh inpekna te hi a va ropui em. Khawvel pumah he hri vei hi 11 million chuang an awm a, dam chhuak ta te chu thi aiin an tam zawk fe a ni. Engah nge kan thihpui kher bik ang le? A hunah chuan chatuan chawlhna lam chu lungawi takin kan pan ve mai tur a ni dawn lo’m ni?