Written by
- Rev. Dr. L.H. Rawsea

Artificial Intelligence hmaah kan zirna hi a ding zo ang em?



Artificial Intelligence (IA) awm khauhzia hi han dawn ve teh le, a zual zel mai chu a ni si a. He thil awm khauh pui, thlipui ang maia nawr na zet lakah hian zirna hi kan chaih kang zo ang em le? A kurkum leh a zidingte hian a lek khawng zovin kan ring em? AI thlipui hian a chhem na si a, nger lam neiin a bir ngut ngut ang a, thlawk kang tur awm lo hian kan tu leh fate zirna hi a vir zuk zuk ang a, a tla mai dawn ni ang le?

Kum 49 lai liam ta a chhuak Learning for Tomorrow (1974), Alvin Toffler-a ziah khan ‘zirna hian hma lam a thlir tlat tur a ni’ tih thu ril fing tak hmangin mite rilru a lo au harh tawh a. Tun hnaiah chu aia nasa zawk mah chuan Israel mi thiam, Yuval Noah Harari (b.1976) chuan, chutiang thu deuh bawk chu a rawn au chhuahpui ve leh ta a. A lehkhabu, 21 Lessons for the 21st Century (2015)-ah te, Homo Deus: A Brief History of Tomorrow (2016)-ah te chuan kan hmabak maiah hian khawvel danglam tak, tun hma lama kan zawh ngai loh kawng a inphan ruah thu te a ziak chhuak chek chuk a ni. “Ani ve teh kher hi a!” tiin lu kan thinsan ang e, inral rinna dar ah hmangin zirna kan kalpui mek dan hi kan ennawn dawn zawk le.

Hriat belh nge kan mamawh a, hriat bel?

Zirlaite hian an hre tam lo vang tih hi kan hlau ni maw, information hi kan barh hnem mawlh mawlh hle. Sikul ipte ang hawk khawp zirlaibu kan inahtir a. Tun hma lam kha chuan information hi ‘thil vang’ tak mai a nih thin miau avang khan zirna in na na na chu hriatna thar pek belhna hmuna siam kan lo duh thin a. Tunah erawh chuan chu chu a ni ta lo ve. Anniho hi Information Age-ah piang tih takah an sen lai apangin information lipui an hleuh nghal a, inbiak pawhna khawl changkang tak takte chu anmahni awm tleitu, awi mutu, chawi liantu a ni a. Heti chung hian barh belh an la mamawh cheu maw? I fa khan, i tu khan, hnute a hnek lai atang tawhin internet super highway a zawh tan daih tawh si a. A kum phu lovin, a mamawh aia tam mah hriat a dawng tawh reng a ni.

Tun hma deuhva thil lar tak, kan benga rawn inkhawng ri ve fo thin chu ‘censor’ tih hi a ni. Information hian a dawng lo turte a thlen loh nana thlit fim theih nia hriain Censorship Board nen kan inchhawp a, tangkai pawh a tangkai ngial thin. Tunah thung chuan a chuang a liamin thu an dawng a, kil tin atangin a rawn khawh lut chur chur a, an hriatna dawnte hi a liamin a liam zawih zawih a ni hawt e. Za bi 21-naa information lipuia chengte hriatna dawn hi thlit fim rual a nih si loh chuan engtia hma lak chi nge ni ta ang? An mamawh tak zawk hi chu: ‘an mamawh information’ leh ‘an mamawh loh information’ thliar hran thiamna pe thei zirna hi a ni tawh zawk lo’m ni le?

Mi thiam sa nge an zir anga, mahnia theihna inphum?

Zirnain a tum ber chu mi hmuh chhuah tawh sa thiamna hlan chhawn ve hi a ni deuh lek fang a. Computer science te ngei pawh hi mi lo thiam tawh sa zirna a ni a. Python hmang te, C++ hmang tein eng eng emaw an chawk zeuh zeuh va, thiam pawh an thiam narawh e. Test tube-ah chemicals chi hrang hrang chawh pawlh dan te, han thliar hran leh mai dan te chu thiamin hre bel hle mah se, mi thiamte hmuh chhuah tawh sa a ni a; an zirlaibu tawp lama a chhanna inchhawp sa mai an zir a ni. An thil zirte hi la kawng ngai loh kawng zawha, AD 2025 hnu lama mahni inhnai kuak chawp nan an tangkaipui ang em le?

Harari sawi ang takin AD 2050-ah chuan AI-in mihring thluak aia rangin computer software a code thiam fe zawk tawh dawn. Chutih hunah chuan zir leh zir lote kan inang deuh reng thawthang tawh ang. Sap tawngte hi kan zir tluk tluk a, grammar kan zir a, Google lamin Translate App chak zawk min chhawpsak keuh ang a, zir lem lo pawhin a bo lo tawk mai ni lovin, kan sumdawn theihna tawk tur te, kan khawsak theihna tur hi chu kan hre tho tho dawn asin. Nasa takaa kan zira, kan beiha, mit ek thi thawt khawpa kan zir chhuah aia tha kha, awlsam tein ChatGTP hmanga sih chhuah keuh theih a nih zel si chuan zir chiam chiam hian eng nge awmzia a neih tak ber le?

Hetiang hi kan khawvel inlumleh vel dan a nih zel takah chuan, zirna hian hma lam a hawi tur a nih bawk si chuan, zirnah inah hian eng nge maw kan zirtir ang le? Tlema ngaihtuahna seng deuhho chuan thil inzirtir dan tur thar hi an ngaihtuah nasa tih a hriat. ‘Four Cs’ tih te hi zirtir dan tur bik zir thiamte mit latu a ni chho mek a. Critical thinking (chik taka thil ngaihtuah thiamna), Communication (thil sawi chhuah thiamna), collaboration (mi dang, thil dang nen mil thiamna), creativity (rilru them thiamna) te hi uar tawpa uar chhoh ngai ta niin an hria.

“Lehkha i zir that loh zawngin aw, ek paih ah i tang dawn a nia aw,” tia vau titih, thlem tithiha nu leh pa ten an fate zirna ina an tirh liam thin hun lai kha chuan, an thawh tur hre sain zirna inah an intir liam a ni a. Hna tur hre saa lehkha zir hun kha chu a liam mek a, hun tharah khawvel hi a chuang kai mek a ni. Zabi 21 chawhnu lamah hian hna zawrhna bazaar-ah eng hna nge an pho chhuah dawn tih hi tu man an hre lawk pha rih lo. Taima taka a zirlaite lehkha zirtirpuitu zirtirtute ngei pawh hian, AI lakah hian zirtirtu hna hlu tak hi a chan hlauh thei. An zirtir chhuah, ‘topper’ tia an chhuan em emte meuh pawh hi ‘unemployable’ langsar tak niin ‘useless class’ tia sawi tur zinga hming langsar ve mai an nih theihna hunah kan khawvel hi a tawlh lut mek a nih hi. ChatGTP industry ang chi hi a than duan chho zel phei chuan engtin nge maw ni dawn le?

Ngheh tlut nge pawimawha, insiam rem zel theih?

AD 2050 hnu lamah chuan AI awm khauhzia hi kan hmu fiah tawh ang. Chutih hunah chuan tuna hna awm ngai lo hna thar thawh tur a awm fir fer bawk ang. Chung hna thar lo la chhuak turte chu hna nghet, dam chhunga vawn tlut theih hna a la ni cheu vang em? AD 2100 velah ngai phei chuan “pension chhuak tur thlah” tihte hriat tur a la awm a nih pawhin a vang pharh tawh ngei ang. Eng vangin maw? Hna hi a inthlak zut dawn a! Kum sawm bi dan lek lekah emaw, sawmhnih bi dan lek lekah emaw hian hna thar hi kan thawk deuh sek hlawm dawn niin a lang.

Kum 2003 vela PCO dawr nghak in thenawm tlangval kha han ngaihtuah let teh mah. Kum 2004 kum tawp lamah chuan, khatih hun laia lo chhuak mobile phone khan a chaw thleng leih buaksak a, hna nei lovin a siam a ni tiraw. Mahse, chu mobile phone tho chuan hna thar a siamsak a, a PCO dawr chu top-up dawrah a thlaksak ta a nih kha. Mahse, ngaihtuah chhunzawm zel teh, engtia rei nge chutiang chuan a kal zel theih. Kum 2006 velah chuan Broadband Era a rawn inher chhuak ta a, selfie culture a rawn keng tel a; mahnia thla inlak theihna mai ni lovin, mahnia in-top up theihna a lo keng tel a ni. In thenawm tlangval bawk khan a hna chan leh ta! He tlangval nuna thil lo lang chu a hna a siksawi kual vel nasa lutuk mai hi a ni lo va, a hna insiksawi kual vanga a rilru leng vak nasa lutuk tak mai kha a ni. Rilru lama indona a beih kha a nasa asin. Tlangval fel a ni hlauh va, a insiam rem zel thei zawk a nih kha.

AI awm khauhzia atanga thil kan chhuia, zirna kan kalpui zel dan kan thlir hian anmahnia theihna awm inhmu chhuak zel thei tura mi paukhauh an nih hi a pawimawh lehzual ta a ni. Fapa tlan bo chanchinah khan “Tin, a inhriat chhuah veleh” (Lk 15.17) tih a awm a. He chang tak mai hi–mi hla, hum sual dai, ngawlvei te chuam ni mai lovin, mi fel lehkha thiam rualte ngei hian an chang duh ber a nih hun a thleng dawn e.

Hetiang khawvel kan hmachhawn avang hian, kan ram leh hnam dinchhuahpui theih tur zirna kan duan chhuah chhoh a va pawimawh em! Zirna lungphum hi ram leh hnam hma lam innghahna a ni si a.

I ram leh hnam a boral chuan nang leh I chhungte in him bik lo vang.

- Rev. Dr. L.H. Rawsea