Written by
- Dr. C. Lalrampana

TUNGE DÃWHEH?

Kan thupui han en thuak hi chuan ei tur tui deuh, nin theih loh khawpa tui, midang aia ei hnem bik ṭhin sawina ni awm tak niin a lang. Mahse, ei leh in lam a ni lo, a sawia sawi lam chi a ni e. Dãwt hi 'thudik lo; rintlak loh; innghahna tlak loh leh belhchian dawl lo; engmah lo mai' tiin hrilhfiah ila a dik zawkber mai awm e. Chutiang thu lawi lo leh finfiah tlak loh chu dãwt kan tih ṭhin chu a ni. Dãwt hi chi hrang hrang a awm thei: Dãwt ngialngan; dãwt muhlum; dawt vãr tihte a ni tlangpui.

Kan Pathian pawh hian dãwt hi a duh lovin a haw hle a, Bible chang 166 vel zetah dãwt chungchang hi tarlan a ni. Dãwt sawi hmang, mi daw heh thu lawi lo hmanga bum hmangte hi Pathianin a haw takzet a ni. Thianho, pãwlho, chhungkua, khaw­tlang leh puipunna zingah pawh mi dawthei leh dãwt sawi hmang, dãwt sawi hrat, mi bum chingte chu kan ngaisang thei lova, nuih­zatbur an ni ṭhin.

DAWT BAWM

Tunlai khãwl thiamna (modern technology) changkang leh ṭhang chho mekah hian a bik takin smart phone hi dãwt bur/ dãwt bãwm emaw tih mai tur a ni. Telephone landline hman uar hun lai kha chuan dãwt inhrilh nan misual leh hel hmang, suam hmang, ruk hmangte tih loh chuan dãwt sawi nan leh inbum nan kan hmang vak lem lo; Mobile phone/ smart phone-in a rawn thlãk chinah erawh mimal tinin mahni kalna leh awmna hmun apianga ken leh kawl theih inbiak pawhna hmanraw awlsam tak a nih avangin mitinte hian dãwt sawi nan leh inbum nan kan hmang ṭangkai ta hle. A bikin ṭhalai hawklak, sumdãwng, politician leh misualten dãwt sawi nan leh inbum nan an hmang ṭangkai zual hle.

Tawng (voice); ziaka thu thawn (text message); thlalak (picture & photo); aw ri thawn (voice call); video -visual; committee/meeting; conference nan thlenga hman ṭangkai theih a ni tawh. Hetiang khawpa hmanraw ṭha leh ṭangkai a nih avang hian a bikin misual te leh sumdãwngte pawh hian inbum nan leh dãwt inhrilh nan an hmang uar hle.

A bik takin inngaizawng tam tak hian inbum nan leh dãwt inhrilh tawn nan mobile phone/ smart phone hi an hmang ṭangkai hle. Bialnu/ bialpate bumin an in hriat tawn loh karah bialnu bialpa an nei kawp ṭen ṭun thei a, a tawpah intentawnna a thlen a, tual thahna leh mahni intih­hlumna hial thlen thei­tu a ni. Chutiang zelin dãwt hmanga inbumin bank account inrawksaka inbumna a thlen tam phah hle. Chuvangin, he khãwl changkang tak hi ‘dãwt bawm’ tiin a sakhming vuah hial tlak niin a lang.

TUNGE DÃWHEH?

Inthlanpui a hnai leh ta. Kumin November thla tawpah MLA General Elec­tion kan hmabak a, thla ruk (ni 180) vel bak hun kan nei ta lo. Nakum Lok Sabha inthlanpui pawh April - May, 2024-ah neih theih beisei a ni. Political Party tinte inthlan hmachhawn turin an inbuatsaih ṭan leh a, a bikin Mizoramin MLA inthlanpui kan hnaih zual. Amah Pu Hãwla sawi ṭhin dan takah party tinte’n manifesto an inziah ṭhat siak a, Sorkarna chang pawh ni se, a taka an tihhlawhtlin theih loh tur thleng thlengin mipui hip thei tur ang berin party manifesto, flagship programme dãwt leh thutak chawhpawlh ni ãwm tak tak an buatsaih a, an vawrh darh chuai chuai ṭhin.

Dawt leh thutak inpawlh ziak leh ṭawngkain an zuar ṭan leh niin a lang! Kum 115 liam ta May 12, 1907-a din, 1801 West End Ave, USA nitin chanchinbu 'The Tennessean' 2019 chhuaka columnist Buzz Thomas ziah dan chuan- "Khawvel mihringah hian Pathian hming lam reng chunga dãwt sawi hnem ber chu politician-te an ni" a ti hmiah mai! Hetiang a nih vang hian alawm, political party hi "milar, mi hming ṭha leh Pathian mi, sakhaw puithiamte inrawlhna tlãk a ni lo" an lo tih fo. Tun hnaiah pawh social media hrang hrangah politician-te dãwt sawi, a ziak leh tawngka, video thlengin a lo inlãr leh ta sup sup mai! A ṭhenin "ṭhat loh theih lohna bãwm & old pension scheme" an ti. A ṭhenin, "Kalphung thar & val upa council" etc. an ti; A ṭhenin "Pathian leh kan ram tan, kawngpui ṭha, SEDP etc, an ti mahse, an insawi ang hi an ni hauh si lo. Dãwt insawi huai siak ringawt hi ram hmasãwnna thlentu a ni si lo.

Tun hma aṭang tawhin inthlan dawn apiangin milãr, mi hausa, mi fel leh fing, sakhaw rawngbawltu, Officer pensioners, Doctors etc. ram hmangaihtu, a taka ram siam that tumtu mi engemaw zat political party hrang hrangah zuanglut tawh ṭhin a; inthlanah candidate-te niin thlan tlin an han ni ve tak hlawm a. Political party an belh hmaa an tum ang kha engmah an tihlawhtling leh tak tak thei ṭhin lo, a ṭhente phei chu political party dang dangah an zuang lãwr a, an tlan tãu a; dãwt lah an heh tual tual a, a hmaa lo awmsate aimahin an phakarin an verther a, lungawina famkim hmu chuang hek lo, an rinna a tlahniam a, Pathian theihnghilhin zu leh ruih theih thil leh hmeichhiat mipat hman sualna khurahte an tla lut ṭhin.

Kumin March 15, 2023 zan khan Aizawl Dawrpui Jail venga Pu Liantuala inah Pu Vanlalsailova chuan ZPM membership fee pein a inziak lut a. A hnu lawk March 28/2023 khan India footballer hlui Jeje Lalpekhlua (32), AIFF Player of the Year, 2016 pawhin Zoram People’s Movement (ZPM) Hnahthial, party secretary Eddy Zosangliana Colney hnenah membership fee pein a zawm veleh a. Tin, Pu Lalnghinglova Hmar (@Tetea hmar), mi fel leh lãr tak pawh May day, 2023 khan ZPM-ah lawmluh a ni.

Heng kan milar, mi hming ṭha, talent ṭha tak tak neite pawh hian Mizoram leh hnam an hmangaih takzet a, ram siam ṭhat an duh a nih chuan political party-ah zuang lut lovin independent-a ding turin huaisen takin an hmathlir leh inghahna (vision & principle) ṭheuhte chu Zoram pumah tlangaupui ngam zawk se. Pathian rinchhanin huaisen takin pen chhuak mai se Pathian pawhin ram leh hnam an hmangaihna hi a tihhlawh­tlinsak ngei nag.

Political Party-ah an belh tawh chuan inkaihhruaina dan leh dun, party thiltum an nei sa vek a, an mimal hmathlir leh principle an dah lal thei tawh ṭhin lo, pawl dan leh dunin a phuar bet tlat a, dan an bawh chhiat chuan pawlin a thunun a ngai a; an bawhchhiat dan azirin primary member an nihna thlenga hlihsak theih a ni a; MLA-ah thlan tlin lo ni mial pawh ni se, an tum ang chuan an kal dawn lo chiang sa a, a tawpah Gehenna meipui lamtluang zawhin Zoram mipuite hian kan vai liam ve mai ang tih a hlauhawm hlel lo.

Chuvangin, inthlan vote thlãk hun hmaa Mizo chhul chhuak, mi hmingṭha leh ram siamṭhat tum tak tak an la awm a nih chuan political party-ah lut lovin Pathian rinchhanin huaisen takin independent candidate hmachhawn ngam turin inbuatsaih se, dãwt an heh lo ngam ang. An hmatlir leh innghahna bulpui a takin an pãrchhuahpui thei zawk ang.

Chutianga a taka ram hma­ngaiha, mahni inpum­peka pênchhuak ngam apiangte chu mipuite hian dãwt hehho aiin ngaisang zawk ila; hetianga penchhuak ngam, mi huaisen hi kat nuk zawk bawk se, kan Zoram hian hma a sawn phah zawk ngei ang.

- Dr. C. Lalrampana