Written by
- VLC Vanlalhriatrenga
PhD Marriage & Family Therapy Research Scholar

NAUPANGTE LEH SOCIAL MEDIA

Hun a inher zel a, ram leh hnam sukthlek a danglam a, chhungkua leh khawtlanga harsatna kan chai ho pawh a danglam ve zel. Hmanah chuan naupangin tawlailir an siam a. Exam dâwnah phei chuan YMA-in an khap chuan lehkha zir tibahlah tura chuang lui an tlem a, khawlai a reh duk ṭhin. Tûnah chuan min buantu hi taksa tihrisel thei lam ni lovin, chin lêm nei lova mi tinin information technology, mobile phone leh a kaih­hnawih a ni ta. Kum tling chin chu sawi loh, naupangho pawh hripui (pandemic) hràn laiin online-a zirna kalpui chang chawiin phone humtir an ngai a. A hma zawnga phone addiction-a lut lo pawh mangan­thlak khawpin phone tûr chuan a fan chhuak ta a ni ber e.

Kum 2021-ah khân United States of America-a pâwl pathum, American Academy of Pediatrics, American Aca­demy of Child and Adolescent Psy­chiatry leh Children’s Hospital Asso­ciation te chuan National Emer­gency in Children’s Mental Health-ah an puang tawp nghe nghe (aap.org).

February ni 9, 2023 nilêng khan khawvel puma Family Science zir­bing­na lama inhmangte chu United Nations General Headquarters, New York City-ah kan fuan khawm a. Chutah pawh chuan ram hrang hrang aṭanga mi thiamte lu tihaitu leh manganna ber chu chin lêm nei lova naupangten social media/ phone an buaipui thu bawk hi a ni. Khawvel ram tina naupang nei chhungkuate tu mah kan bãng lo va, Mizote pawh kan bãng lo.

Naupang chumchiap emaw kan tihten social media account an hawng a. Kimberly Burkhart (PhD Clinical Psychologist) chuan an kum chawh rualin kum 12.6 lek an nihin an hawng tlangpui a. Hei vang hian naupangte zîngah anxiety, depression leh vantlang zîng aṭanga inlak hranna (isolation) a hring nasa niin a sawi nghe nghe. Phone addiction-ah phei hi chuan naupang kum thum mi aṭangin an buaipuiawm der tawh a nih ber hi tir’u! Chaw an ei duhna tura phone entir kan chîng hlawm ta viau mai si a. Addiction-ah kan luhpui a ni ta ber e.

Social media hi a ṭangkaina a tam. Mahse a pawina lai chu mamawh bâk thlenga inthlun zawm vekna (hyper-connectedness) hi a ni. Miin thil eng emaw an rawn thawn a, chhàn vat loh hlauhna avangin rilru chawl hman lova inrin reng a awl a. Dawihzep thlahrâng hlau ang maiin a ri rek chãngin beng chhit kar a awl a. Rilru leh taksa a chawl lo a ni. Hei bakah hian ṭhianten an post ang a, lo hmuh vat loh te, hmaih bik nih hlauhna (fear of missing out) te a nasa a. Mahnia innghat tawh lova mi tam tak mitmei venga mahni intheihnghilh ṭhak a awl a. Hei hi tih tur pawimawh tam tak tih ṭhat theih lohna (poor performance) thlentu a ni. Online games atchilh avanga chhungte manganpui naupang te an tam mang e.

Hmaichhana inbiak peihna, nun ho duhna a titlêm a, mi dang nena nun hona lama harsatna (social anxiety) a tipung nasa. Mi dang nena nun ho aṭanga hmasawnna tur a tam si a. Mi dang nena titi-hova sawi chhuah leh dawn let theih thu tha (feedback) bîk bosanin mahni lawm zâwng tê chauha insawrbing a awl a. Hei hi naupang thanglian tân puitlinna famkim lo a nih avangin a tha lo hle.

Mi lem che chauh hmuhnawm tihna te, pho lan (post) atana photo filter hmanga cheimawi hnu theh darha lo hmutute zîngah rual awhna tha lo leh mahni insitna te a thlen thei a. Mahni inrintawkna a tichhe thei bawk.

NU LEH PATE TAN

Naupangten social media account an hawn dâwnin hawnpui thei ila, kan thiam loh pawhin kan chhungkaw zinga mi emaw, mi rintlak takte punin hawntir ila. Kum tling lo an nih chuan an luh dawn apianga nu leh pa pawmpuina ngaiin siamsak ni sela, social media-ah pawh a him chin tarlan (sensor) chauh an hmuh theih a beiseiawm.

Hun bi siam sak (Screen­time): Social medica/ phone an khawih hun tur darkar zat bituksak a, eng social networking site nge an hman ang? Instagram, facebook, whatsapp, snapchat, telegram, twitter, pinterest, tiktok, youtube, WeChat etc thlansak deuh a tha bawk. Naupang thu thua awm lovin, nu leh paten naupangte hmakhua ngaihtuah chunga an hun hman dan tur hrisel vawnsak a ṭul a ni.

An himna tur sawipui: Chhung­kuaa rilru pe taka titi hona hun (quality time) neihpui a, social media post an follow chin tur te, an awm dan tur hrisel te sawipui a, mipat hmeichhiatna lam rawngkaia inbiakna (sexting) lam an dawn apianga hrilh turte pawhin an rilru hmin tum a tha.

Mut ṭhat: Naupang mut hun bi mumal lo hian an rilru hriselna a ei chhe nasa lutuk tih hriat chian a ngai hle. Kan unaunu pakhat chuan a fate puitling thuau tawh ni mah sela zan dar 10-ah an phone laksakin zing dar 6-ah a pe let leh a. An fate an mu tha a. Zirnaah hlawhchham an awm lo.

Taksa tiche tam thei lam uar: Mi dang nena nun ho theihna lam leh an taksa chet velna tur ngaihtuahpui a. An taksa tih chet tamtir a pawimawh hle. Hei hian an rilru hriselnaah pawh nasa takin awmzia a nei thei a ni.

- VLC Vanlalhriatrenga,

PhD Marriage & Family

Therapy Research Scholar