Written by
- Lawmkima Hmar

LEBANON BUAINA CHU

August 5, 2020 zanlaia Lebanon khawpui ber Beirut-a ammonium nitrate puak avangin mi 135-in nunna an chán a, hliam 5,000 chuang an awm. An ram a lo buai tawhsa nen mipuiin lungawi lohna an lantir a, an Prime Minister thlengin an bân ta hial.

Tuna Lebanon buaina hi he thil puak avanga intan a ni lova, a hma daih aṭang tawha lo inmún tawh, an vanduaina denchhena lo alh chhuak ta a ni. Lungawi lohna lantir mipuite chuan an ram hruaitute chu an ram hruai zo lovah puhin France awpna hnuaia awm leh an duh thu an sawi! Miin independent an sual laia a awm hmasatute hnuaia awm an chak leh tak aṭang hian an ram dinhmun tur chu a chiang mai awm e.

Ammonium nitrate chu eng nge
Ammoniuam Nitrate hi leitha siamna atana hman tlanglâwn tak, chemical chi khat a ni. Thil laihchhuahna hmuna hman tur puak thei thil siamna atana an hman tlanglâwn ber a ni.

A lâwnga uluk taka vawnṭhat a nih chuan amah ngawt chuan a puak thei lo. A puah erawh chuan mihring tana boruak hlauhawm tak nitrogen oxides leh ammonia gas a siam ṭhin.

Thim thuah hnih
Lebanon tan chuan tun hnaia vanduaina an tawk leh hi thim thuah hnih a ni ringawt. Hri kai an pun chhoh zel avangin an damdawi inte chu damlo dawngsawng hlei thei lo dinhmunah an ding mek a, tunah enkawl vat ngai hliam tam tak an awm leh bawk si.
An ram hian hunkhirh tak hmachhawn mekin kum 1975-1990 chhunga tualchhung buaina an tawh hnua an ram dinhmun chhiat lai ber niin a ram mipuite'n vawi duai lo khawlaiah lungawi lohna an lo lantir tawh.

An sawrkarin sum lamah harsatna namen lo a tawh avangin sum hloh nasa lutuk tur venna’n nitin power supply leh internet rei tak tak chhung tihtawp a ni thin a, tui thianglim in tur mamawh khawp an hmuh loh bakah vantlang tana damdawi lama inenkawlna a chhe hle.

Lebanon-in ram dang aṭanga ei tur a lakluhte chu Beirut Lawng chawlh hmunah hian chhekkhawl phawt a ni ṭhin a, mahse zan khat thil thua meikhua a chan tak vek si avangin a ram pum huapin ei tur an tlachham nasa zual dawn.

An President Aoun chuan vanduaina tawkte tuamhlawmna’n leh a tihchhiat hrang hrangte dinthar lehna’n emergency funds $66m sawrkarin a thehchhuah tur sawi mah se, ngai awh leh tur chuan kum tam tak chhung rim taka an thawh leh phawt a ngai dawn.
Lebanon ram ei leh bar leh sum dehchhuah dinhmun hi a ṭha lo hle. Ram dang pawisa tam tak bain an rul thei lova, an mamawh ang thawkchhuak lo nasa zual zingah khawvela 3-na an ni. A ram mipui 25% zet chu hnathawh tur nei lova chhàl niin an ram mihring hmun thuma ṭhena hmun khat dawn chu miretheite aia rethei zawk below poverty line (BPL) an ni.

Nikum October thla khan Lebanon pawisa Lebanese Pound chuan kum 20 chhunga a hlutna hniam ber ṭum a tawng a, Buhtun leh Tuialhthei la luttute'n lungawi lohna an lantir ṭan a. An ram khawthlang lam ramngaw chu nasa takin kang mah se, an sawrkar hian a ṭhelhna tur hmanrua a neih loh avangin an en liam tawp.

A hnuah hna nei lo, sawrkar 
aṭanga hmalakna awm bawk si lo leh nitina an mamawh ngawih ngawih - tui leh power supply dawng lo mipui phun thawm a lian a, an sawrkar lah chuan sum lakluhna dang a neih mai si loh avangin Vaihlo kaihhnawih, petrol leh WhatsApp ang chi ang tea chhiah lak a la ti ta deuh deuh. Mipui thinin a tuar ta lova, an ram hmun hrang hranga lungawi lohna an lantir a, Prime Minister thar Hassan Diab an nei zui ta bawk a ni. 

Kumin March thla laihawl khan hri a len avangin inkharkhip an kalpui. Hei hian sawrkar laka lungawi lohna lantirtute a tawmimtir laiin ram chhung ei leh bar lamah erawh harsatna namen lo a thlen thung. Mi tam takin hna an chan a, a tam zawkin an mamawh ngawih ngawih pawh an lei thei ta lo.

Inkharkhipin a dan zawh loh khawpin mipui lungawi lohna a nasa chhova, April thla khan an khawpui pakhat Tripoli-a lungawi lohna lantirnaah buaina chhuakin rawlthar pakhat chu police-ten an kap hlum. Mipui thinin a tuar ta lova, sawrkar hmun pawimawh tam tak bakah Bank thlengin hâl a ni.

Kumin May thlaa lockdown an hlih khan mipui an rethei zual tawh hle a, ei tur lam chi zawng zawng a lêta a to zual tak vek avangin mi tam zawkin ei tur ṭha an lei thei tawh lo. An Prime Minister chuan, “Lebanon mi tam tak chuan sa, thei leh thlai lam chi an lei thei tawh lo. Nakin lawkah chuan chhang pangngai pawh kan ei pha lo thuaiin a rinawm,” a ti hial.

Eng nge a chhan
A bul berah chuan politics-a 
inṭhenhranna nasa tak a awm avang leh heng pawlte hian anmahni hamṭhatna ṭheuh an zawn vang a ni. Lebanon-ah hian sawrkar pawmpui sakhaw hrang hrang 18 a awm - chung zinga 4 chu Muslim niin 12 chu Kristian an ni a, Druze leh Judaism a tel bawk.
An ram hruaitu lawk zual 3 chu kum 1943 daih tawha dan an lo neih tawh angin a sakhua ang zawngin siamrem a ni ṭhin. An ram President chu Maronite Christian a nih ngei ngei a ngai a, Prime Minister leh Parliament Speaker chu Sunni Muslim an nih ngei ngei a ngai bawk. An parliament-a member 128-te pawh party ang zawng ni lovin a sakhua ang zawngin an ṭhu hrang ṭhin a, Kristian leh Muslim-ah an inṭhen phawk ṭhin.

Sakhua anga an inṭhen hrang hian an thawhhona a tichhe em em a, an ram inrelbawlnaa dinhmun pawimawh zual chang pha lo Shia Muslim te pawh Iran-in puiin Shia Hezbollah movement an kalpui a, ralthuam nena chein Lebanon sawrkara thuneihna sang nei si lovin an ram chhunga ralthuam leh sipai bakah political group chak ber an ni mek.

Kum 1990 a tualchhung buaina a tawp hnuah an ram hruaitute chuan an sakhaw vawn lam theuh chawikan tumin hma an la a, a lehlam rahbeh an pawisa lo. Eirukna pawh a nasa hle. Kum 2019-a Transparency International-in eiruk hluar zualna ram an thlanchhuah ram 180 zingah Lebanon hian 137-na a hauh pha daih a ni.

Hmun tinah eirukna hmuh tur a awm a, mipui an tam a, sakhua leh politics avangin inrem takin an khawsa thei lova, chutih lai kara vanduaina an tawk zui ta hi a vanduaithlak dan a thuah hnih hle.

Bible-a a hming a lan avanga kan lung a tihlen ang ngawt hian a takah chuan Lebanon hian lung a lo tileng lo! An khawpui Beirut pawh hi sawrkar leh an laka lungawi lote inbeihna hmun a ni ber tawh.