Written by
- Dr JLalramchhuanga MD (Medicine)

Typhoid Mary (TYPHOID KHAWSIK LAKAH ENGTIN NGE KAN HIM THEIH ANG?)

Kum 100 dawn liam taah khan, New York khawpuiah ṭum 10 chuang zet Typhoid a lêng a. Chu hrilêng lo darhna chhan an han chhui chian chuan, nu pakhat insawiselna pawh nei hran lo, mahse Typhoid hrik pai (typhoid carrier), mi ei rawngbawla ei zawng, kut sil fai ṭha duh lo Mary Mallon vang a ni tih an hmu chhuak.

Typhoid Mary an tih mai Mary Mallon hi Northern Ireland-ah a piang a, kum 30 mi vel a nihin America ramah an pem lut. Kum 1900 ah mi Ina ei rawngbawla inhlawhfa turin New York domestic servant employment agency-ah a inziaklut a. Chuta ṭang chuan hmun hrang hrangah a thawk kual a, a thawhna a piangah Typhoid khawsik nei an awm zel a, kum 15 vel zet midang Ina a inhlawh kual vel chhung hian, mi 51 (confirmed) aṭanga 122 vel zet hnenah Typhoid natna pu darhin, chung zinga mi 3 (confirmed) aṭanga 50 vel zetin an thih phah bawk a ni. Typhoid khawipunna mihring ti hialin an sawi.

Mary hian a kut a sil fai ṭha duh lo va, a awmna a piangah Typhoid a nâ an awm zel avangin amah hi an man a, a êk an endik sak a, Typhoid hrik tam tak an hmu a ni. A kut fai taka sil a, a bikin Êkin a inthiar zawhah silfai ziah turin an ngen ta a, mahse, mi luhlul tak a ni a, an ngenna chu a pawm duh lova. Typhoid hrik awm khawmna a Mît (gall bladder) paih sak an tum a, chu pawh chu a hnial fithlak ṭhak avangin kum 3 chhung zet Riverside Hospital, North Brother Island, New York-ah an qurantine a. Chumi hnu chuan, mi ei tur siama eizawn tawh loh a intiam ta a, quarantine aṭanga chhuah zalen a ni ta a ni. Thawmhnaw náwtin ei a zawng ta zawk a. Mahse, a hna hmasa aia a hlawk loh avangin, hming lem chi hrang hrang in vuahin Restaurant leh Hotel-ah a thawk kual leh ta a. A thawhna hmuna chawl ṭhinten Typhoid natna an vei leh tak fô avangin an man leh ta a. A Mît (gall bladder) paih sak a, kut a silfai ṭhin dawn chuan chhuah zalen an tum leh a. Hemi ṭum pawh hian a hnial fithla leh ṭhak a ni. Tichuan, tih ngaihna dang awm hek lo le, kum 23 chhung zet an quarantine chhunzawm ta a ni.

A kut a sil ṭhat duh loh avangin, a dam chhung hun chanve dawn quarantine-ah hmangin, quarantine a nih laiin stroke avangin November 11, 1938 khan a thi ta a. Amah vangin mi tam takin an damloh phah a, nunna chân pawh engemaw zah an awm phah a ni.

Kan taksa aṭangin Typhoid hrik hi kan êk leh zunah paih chhuah a ni a. Typhoid vei dam tawh ṭhenkhat ah hian, kum 1 hnu thleng pawha an êk leh zuna a hrik la paite an awm. Heng mite hi 'Typhoid hrik pudarhtu' (chronic carrier) an ti a. Zun leh êk an thlahdah emaw, inthiar zawha kut fai taka an sil loh chuan, Typhoid natna pudarhtu-ah an ṭang ta ṭhin a ni.

A damdawi hmuh chhuah hma phei chuan, Typhoid vei 100 zela 30 deuh thaw hian an thihpui ṭhin a. Tun hnuah erawh hmâ taka hmuh chhuah a nih a, a hun taka kan enkawl hman chuan thihpui an awm mang ta lo (100 zelah 1 ai pawhin thi an tlem tawh zawk).

Khawsik a ni tela sâng telh telh te, pum nuam lo, kawṭhalo emaw ek khal te, chawei tui lo, taksa chau ngawih ngawih, hrawkna, khuh ro, taksa bawl, thin lian, Lâ-tla, kaw chhunga thiput, pumpui pawp, kaih, nikhaw hre mumal lo thlengin an nei thei a ni.

Zun leh êk aṭanga darh a nih avang leh mihringte chauh a pudarhtu kan nih avangin, zun leh êk zawhah kut fai takin sahbawn nen minute 2 chhung tal kan sil tur a ni. Kan damloh phei chuan midangte kan kai ve loh nan, kan sil ngei ngei tur a ni. Tin, ei rawngbawltu kan nih chuan, kut fai takin kan sil ṭhin tur a ni. Kut silna remchang a awm mai loh pawhin hand sanitizer ṭha pangngai (alcohol content 60% chin tal) ka hmang thei bawk.

Chawhmeh a hel ei chi te fái taka sil emaw a pil/ káwr kheh theih chauh ei ṭhin ila. Tui chhuanso emaw a thianghlim ngei chauh in ṭhin ila.

In chi (drinks) chi hrang hranga vur tlang (ice cube) kan telh ṭhin hi, tui thianghlim aṭanga siam chauh hmang ila. A siamna tui kan chian loh chuan, telh tir lo mai ila.

Ei tur ṭha taka chhum hmin, la lum vat vat ei ṭhin ila. Rei tak dah tawh hnu ei loh hram nise. A thianghlim ngei tih kan hriatloh chu ei/inloh a him ber dawn a ni.

A bik takin, ei rawngbawltute, ruai fatute, Hotel leh Restaurant a thawkte hian kut kan silfai fo a pawimawh lehzual.

Typhoid Mary i nih ve loh nan, i hmangaih takten an nat pui a, an thihpui hial loh nan, i kut silfai fo ang che.

- Dr JLalramchhuanga

MD (Medicine)