Written by
- Laiu Fachhai

THISEN CHU RAMRI LUI TUITE AIIN A TAK ZAWK SI A

Hmanlaia Chin-Kuki hnam an tih ṭhin kha tunlaia Myanmar ram Chin State leh Sagaing Region Kalay-Kabaw Valley, Bangladesh ram Chittagong Hill Tracts, India Mizoram, Tripura, Manipur leh Assam state-tea cheng tlang mite hi kan ni a, kan zavai huapzo hnam hming atan Chin, Laimi, Zo, Zomi, Mizo, Zohnahthlak, Chinlungchhuak tih hmingte hmang tura rawtnate a awm ṭhin. Hnam tin lungrual tlanna (Consensus) hming erawh a awm thei rih lo.

Heng Chin-Kuki hnamte hi hnam hlawm lian Mongoloid hnamah kan tel a, Mongoloid hnam peng Tibeto-Burman group-a mi kan ni leh a, Tibeto-Burman group ṭhensawm British hun laia Chin-Kuki an tih group-ah kan awm vek a ni. A hnuah Chin-Kuki tihah hian Lushai belh a ni a, chutichuan “Chin-Kuki-Lushai hnamte” tia sawi ṭhin leh hriat kan lo ni ta a ni. Chuvangin, heng article-ah pawh hian Chin-Kuki-Lushai hnam hlawm hming hi kan hmang dawn a ni.

Hman aṭang tawh khan, Chin-Kuki-Lushai hnamte hi thisena inzawm kan nihna kan hria a, a changin indo ṭhin mah ila, nupui pasalah inbiain kan innei tawn a, ṭampui mangan hunah kan inchhawmdawl tawn a, inpem tawnin, kan intlawh tawn fo ṭhin. Hmanlai chuan ram, entirnan Lai ram, Lusei ram, Mara ram, etc tiin Centralized Administrative System a la awm lo a. A khua khuain an awm a, khaw tinin lal an nei a, lalte chuan ram an nei a, khaw zalen (Independent City State) an ni vek a ni. British Empire chhunga kan awm chinah chauh, Chin Hills District, Lushai Hills District, Northern Arakan Hills District, Chittagong Hills District, etc tiin a ram leh District-tein ṭhenhran kan ni a, District-te chu Sub Division-tein ṭhen lehchhawn a ni bawk. Sub Division-te pawh Circle-tea ṭhen lehchhawn a ni a, Circle-te hnuaiah chuan hmanlaia Independent City Statete kha an awm ta a ni.

British sawrkar khan, chi leh ṭawngte a ngai pawimawh hran lo va, an rorelna veivahna awlsam zawkna ngaihtuahin, ramrite an ṭhen a, chuvangin chikhat leh ṭawngkhatte chu an ṭhendarh ta vek a ni. Chutiang a nih pawhin, British hunlai kha chuan, sawrkar pakhat hnuaia awm hun a nih a, Chin-Kuki-Lushai hnamte chu thisen zawmpui kan nih avangin, nupui pasal atan inbetawnin kan innei tawn zel a, kan tam hunlai pawhin kan inchhawmdawl tawn a, inpemtawnin, khapna dan awm lovin kan intlawhpawh chhunzawm thei a ni.

India leh Myanmar ramte zalenna (Independence) kan hmuh hnhuah erawh chuan, vanduaithlak takin, British hun laia British India leh British Burma ramrite hman chhunzawm a ni a. Chin-Kuki-Lushai hnamten India-ah emaw Myanmar-ah emaw awm lo va, British-ina a hrana awp turin an dil a, chutia awp chhunzawm a rem loh pawhin, Independent ram hrana siam ve turin an thlen a ni awm a, mahse a hlawhtling lo.

Chutichuan India-in zalenna a hmuh ni, August 15, 1947 zing ni lo chhuak chu, Chin-Kuki-Lushai mi tam takte chu mahni ram ngeiah foreigner kan ni ta a ni. Kilometer tlem te chauh hlaa awm Sabyh (Mara ram) khuaa a pu Sabyh lal hmu tura zin Zyhno (Mara ram) lal fapa chu a pu inah chuan foreigner a lo ni ta a ni. Myanmar-in January 4, 1948-ah zalenna a hmuh hnu phei chuan, Chin-Kuki-Lushai hnamte chu a nghetin ram hrana kan inṭhen hlen ta a ni. India leh Myanmar ramteah pawh chuan hnamkhat leh ṭawngkhat chu State hran leh District hranah belh darh leh zel kan ni ta a. Entirnan, Myanmar rama ṭawng hran neih Mara fate chu ṭawng dang hmang Township hran pathumah belh an ni a, an township tinah chuan minority an ni ta a ni.

Khatia thisen inzawm Chin-Kuki-Lushai hnamte ram hran leh sawrkar hrana dah a, ṭhenhran kha, British sawrkar, a hnuah India leh Myanmar sawrkarten Chin-Kuki-Lushai hnamte chungah pawi lian tak an khawih a ni a, sapṭawngin, “Crime against humanity” an tih a tling pha hial ang.

Awlsam téa ram khatah insuihkhawm leh theih a ni tawh lo. Nimahsela, thisena inzawm chikhat hnamkhat kan nihna chu India, Myanmar leh Bangladesh sawrkarten an hrethiam hle a, India leh Myanmar ramte chuan ramri aṭang ngil taka teha (thlawhtheihna thlawha a inhlat dan tehna) Km 16 thleng chu ram dang tlawh phalna (Visa) ngai lo va tlawh theihna (Visa Free Movement Regime) min siamsak a, kan intlawhpawhtawn zel theih a ni. Km 16 kan pelh ta a nih pawhin, sawrkarin haider zelin, kan inpemtawn pawhin min hrethiam zel bawk. Chuvangin, hemi chungchang takah hi chuan, Chin-Kuki-Lushai hnamten India leh Myanmar sawrkar chungah lawmthu sawi tur kan nei a ni.

Mizoram buai lai pawh khan, Mizoram aṭangin mi tam tak Chin State leh Sagaing Region-a Kalay-Kabaw Valley lamah an pem a, Myanmar rama Chin-Kuki-Lushai hnamte zingah an awm a, hun a kal zel a, Myanmar ramfa nihna (Citizenship) pawh an nei nghal vek a ni. An thlah ṭhenkhatte chu Myanmar national politics-ah Member of Parliament (MP) thlengin an ni thei. Chin-Kuki-Lushai hnamte chenna Bangladesh ram Chittagong lama pemte pawh, chutiang bawkin Bangladesh ram mi nihna an nei nghal vek bawk ngei ang. Myanmar ram aṭang pawhin Chin-Kuki-Lushai hnamte Mizoram lamah an lo pem thla zel bawk.

Chin State leh Sagaing Region-a Chin-Kuki-Lushai hnam zawng zawng khi Mizoram lamah lo pem thla vek ta se la, nuai nga chuang awrh an ni ang a, chu chu India tan phurrit a ni hran lo ang a, ram zau tak nei Mizoram tan pawh phurrit a tling hran lo ang. Chutiang bawkin India-a Chin-Kuki-Lushai hnam zawng zawng hi Myanmar ram Chin State lamah pem vek ta ila, chu chu Myanmar tan leh ram zau tak nei Chin State tan phurrit a ni hran lo bawk ang. Chu thil awmzia (Scenario) chu India, Myanmar leh Bangladesh sawrkarten an hria a, chuvangin inpemtawnna (to and fro migration movement) a awm pawhin, haiderin, pem thla leh pem chhoh tlem te te chu an va pemna ramfa nihna (Citizenship) pawh an nei thei zel a ni. Thisen chu ramri lui tuite aiin a tak zawk si a, chuvangin thisen inzawmte intlawhpawhtawnna leh inpemtawnna khapna dan nghet tak hman chu a ṭha ber lo ang tih India, Myanmar leh Bangladesh sawrkarten an hriat chian vang a ni ngei ang.

East Pakistan (Bangladesh) zalenna an sual lai khan, Bengali mi, abikin Hindu sakhaw betute) nuai 30 chuang Tripura, Assam leh Meghalaya State lamah an lo raltlan a. Tunah chuan India ram mi nihna an nei vek tawh. Mithiamten an zir chiannaah raltlan (refugee) tam zawk chu, an ram a ralmuan hnuah pawh, an ramah an let leh tawh lo. United Nations High Comission on Refugees (UNHCR) 2020 report-in a lantirnaah chuan, kum 2019-ah khawvelah refugee nuai 260 (26 million) zinga, 100 a 1.2 (nuai 4.2) chauh an ramah an let leh a ni. An rama lêt lote chu, refugee an nihna ram ramfa (Citizen) an ni nghal mai a ni.

Population tlem lutuk hnam nih chu hnam chak leh thiltithei nih a har hle. Mizoram pawh hi mi tlem te kan ni a, Lok Sabha (LS) leh Rajya Sabha (RS) MP pakhat ve ve chauh kan nei thei. Chuvangin national level-a awka (voice) kan neih tur angin kan la nei thei rih lo va, kan chak tur ang pawhin kan la chak thei rih lo.

Bible-in Israel fate tan hnam dang leh ram dang mi a tih chu, Israel hnam ni lo leh Israel hnam sakhua zui lote an ni. Hemi eng aṭanga thlir chuan, Myanmar lama Chin-Kuki-Lushai hnamte khi Mizorama Chin-Kuki-Lushai hnamte tan hnam dang leh ram dang mi an ni lo. Kan thisen zawmpui leh kan mi leh sate, kan chipuite an ni. Hemi avang tak hian a ni ang, sawi tawh angin, Bangladesh leh Myanmar aṭanga kan chipui Chin-Kuki-Lushai hnam kan State-a lo raltlan leh lo pemte kan humhim hi, India sawrkar refugee policy ding lai kalh mah se, India sawrkar chuan a hrethiam a, nakinah chuan India ramfa (Citizen) nihna pawh a phal mai thei a ni.

Tunlai Manipur buainaah pawh hian, kan thisen zawmpui Chin-Kuki-Lushai hmamte chanvo chhiatzia leh tuarnaa kan rilru natpuiin kan tuarpui hle a ni hi. Hetiang tur reng hi a ni, thisen chu ramri lui tuite aiin a tak zawk si a.

Pathian thuin, “Lehkha thu mai chuan a tihlum si ṭhin a, thlarau erawh chuan a tinung ṭhin a ni,” a ti a (2 Korinth 3.6). Heta lehkha thu hi dân sawina a ni a. Dân chu dân a ni. A dik. Nimahsela, kan hnam thisen leh kan Lalpa Isua Krista thisen zawmpui kan nih tlat avangin mihring siam sawrkar lehkha dânin Chin-Kuki-Lushai hnamte thisen inzawmna tihlum (ṭhiat) tum ṭhin mah se, Pathian siam kan thinlung leh thlarauin a tinung tlat ṭhin.

Chuvangin, thisen inzawm kan nihna hre rengin, Mizorama lo raltlan leh lo pem leh kan zinga khawsak duh Myanmar, Bangladesh leh India State dangtea kan chipui Chin-Kuki-Lushai hnamte chu pawm thiam tum ila, kan State ramfa (Citizen) an nih theih dan kawngte i zawnpui ang u. Thisen chu mihring siam chawp ramri lui tuite aiin a tak zawk a, ram dân ziahna lehkhatui ai pawhin a tak zawk si a.

- Laiu Fachhai