Written by
- Lalfela Tlangnuam
Aizawl

INDIA MODEL VILLAGE-AH ZOKHUA TEL VE TAWH SE

VC/ LC member tur kan thlang fel ta, kan duh ber berte an tling turah ngai ila. Kan thlan chhuahte chawh phur nan kan Zokhuate hi India ram puma entawn tlak (model village) khua-a siam turin i han fuih chhin teh ang. Kan cho phak loh cho a, retheihna rap beta thlaler ram ro chu hnute tui luanna ram ropuia hlang kai thei khua leh, a hnarkaitu an VC-te chanchin tlem chhui chhin ila.

Mendha Lekha khua
Kan CM zahawm takin a tuipui em em, kum 10 chuang a buaipui hnu pawha 'a dream' bak hriat tur la awm chuang lo, Covid-19 pawhin a sut nghin zawh loh khawpa a vei 'Mau' hi Maharashtra-a khaw pakhat, in 82 vel leka mimir 430 vel chauh awmna, tribal khua lehnghal, Mendha Lekha hian an hausakpui thung. Kan CM hova mau chi ṭha kan buaipui laiin anni chuan a awm sa an ring a, an ramngaw 1,800 ha. chauha zau aṭangin nikumah khan mau tlawn Rs. 20.7 lakh man an hralh. Tlawn khat Rs. 23 zel an chhiar a, heng an maute hi paper siam chhuah nana hralh an ni. Kum 6 chhungin 2,100 tonnes hralhin, Rs. 1.96 crore an lei chhuak tawh bawk. 

Keini ang lo takin scheme leh fund-ah an buai ve lo a, an dawng ngai lo an ti. An neih chhun chu 'Ṭanrualna' chauh a ni. Self Help Group pali (4) an din a, a khaw nawtin member-ah an inpe a, dan lova thing leh mau kit an awmin Rs. 101 an chawitir a, nu hovin a chi an kui thar reng bawk a. September thla-ah contractor an sahtir a, an sah ni-ah hian an tih chereu loh nan an vil reng ṭhin. Tin, khawi zu an lak pawhin khawi bu ti chhe ngai lo khawpa mahni hmun lo ram duat khua an ni. 

Ralegan Siddhi khua
Ruahtui tlak tlemna hmuna awm an nih avangin eitur thawh chhuah a har a, khaw rethei tak an ni ṭhin. Ei rukna a do avanga India mi zawng zawngin an hmel hriat, Lokpal Bill hero Anna Hazare-in khaw hotu (VCP) hna a rawn chelh aṭangin hmasawn hmel an hmu ve ta a. Hazare ho hian ruih hlo an khap hmiah a, hmasawnna daltu lian ber pawl chu ruih hlo a ni tih an chiang hle. Dik takin sorkar scheme an kalpui a, an hnatlang reng bawk a, tuilak (watershed development) buaipui hi an hnapui ber a ni. An thawhhona a ṭhat em avang leh an thlaite tan tui an neih tak avangin an thar chhuak tam ta a, khaw rethei tak kha, khaw hausa an rawn ni chho ta a ni. 

He khua hi Hazare hun a chinah, India ram model village lar zinga hming chuai tawh lo tur a ni ta a. Ahmednagar, Marketyard Road bazaar-in a mamawh ang zelin thlai chingin an supply ṭhin, kei pawhin ka mit ngeiin ka hmuhpui ve tawh a ni. 

Hiware Bazar khua
Maharashtra sorkarin 'Duh­thusam khua' ti hiala a lo chhal Hiware Bazar khaw chanchin hi a ngaih nawm zual. Ruahtui tlak tlemna hmun a nih kumkhua vei nen, 1972 kumah phei kha chuan khaw kheng an tuar nasa em em a, tui in tur tak ngial pawh a van tak avangin khawtual mi 90% lai an pem chhuah phah hial a. Kum 1989-ah Popatrao Pawar a rawn lang ta hlawl a, Hazare ngaisangtu a nih avangin, Ralegan Siddhi khua angin development a hlawhtlin theih nana ṭanrual tul ti mi a rawn ni a. VC President (sarpanch) a chelh aṭangin zu dawrte a kalh nghal hmiah bawk. 

Khaw khenna ram a nih avangin tuilak (water manage­ment programme) a rawn ngai pawimawh ve leh chiah a, shramdaan (hnatlang tura inpe) eng emaw zat nen tuilak siam runpui an bei ngat ngat a, rei lote-ah tuikhuah 249 an er chhuak a, an thlaite tan tui an nei thei ta a, pem chhuakho pawh an kir leh zung zung nghal a. Kum a vei ve zel a, chhungkaw 182 aṭanga 168 lai BPL chhungkua ni ṭhin kha India ram thingtlang khuaa khaw hausa ber an ni a, India ram thingtlang khua zawng zawng zingah GDP ngah berah an inhlang kai ta a ni. 

Thlai thar 4000 tonnes chuang kum tin an hralh chhuak a, bawng­hnute pawh ni tin 4000 ltrs. an thar chhuak thei a, chhung tin thla khat lak luh hi Rs. 30,000 aia tam anga chhutsak an ni a, BPL chhungkua erawh 3 an la awm ve hram hram, an khua aṭangin lo nei mi, mi hausa tawntaw (millionaire) pawh 60 chuang an awm hial bawk. India ram hmun hrang hrang aṭangin an khaw chanchin zirin an tlawh luih luih mek a ni. 

Indian Model Village chhuan­awm tak takte hian scheme leh fund-ah te, nuai 93-ah te leh ruling party nihahte an innghat ve lo. Eng party nge an nih pawh kan hre lo hlawm, kan sawi lan loh zingah Rajasthan-a Soda khaw sarpanch (VCP) Chhavi Rajawad-i paw'n party a nei lo; mahse, lar khawpin hna a thawk ṭha thung. Heng khaw chhuanawm tak takte innghahchhan awm chhun chu ṭanrualna chauh hi a ni. 

Keini lam hii thlir ve thung ang
Kan ram kal phung aṭanga kan thlirin India Model Village nih chu kan la hlat deuh. A chhan hrang hrang zingah ei rukna leh hlemhletna chu sawi loha lengah dah ta ila, a chhan bulpui ber chu min kaihruai a, kawng min kawhhmuhtu tur kan politician-te hian development a hlawhtlin thei nan grassroot level-a programme kalpui hi a ṭangkaina tak tak an hriat loh vang a ni. 

Khua leh veng tana scheme leh fund luang lut tam ringawt hi hmasawnna a ni lo, a luh tam poh leh ei ruk tur a tam tihna a ni mai. A pawimawh ber chu thawh hona ṭha neia ṭanrual hi a ni. Ṭan rualna tih hi social work ṭawngkamah chuan community organi­sation tihna emaw people's participation mode tihna emaw a ni a, community organisation programme felfai tak duang lo khuate hian eng scheme leh eng fund mah hi an la hlawhtlinpui ngai lo. 

Kan thai lan tak khuate pawh hian sorkar aṭanga scheme leh fund lo kalte leh, an mahni plan siam chhuah (village develop­ment plan) te chu social organisationpeople's participation mode hmangin an hlen chhuak a, model village an lo nih phah ta a ni. 

Model villagenih hun a la hla
Kan ram hnuk khawihtu tak tak, state level-a kan politician-te hian scheme leh fund a kal rualin grassroot level-ah community organisation kalpui ngei ngei a ngaih thu an la sawi ri lo cheu hi kan than mawh bawk ber chu a ni. Kan state level programme hi i chhui chhin teh ang, Congress-in NLUP kalpuiin fund-ah beneficiaries tan Rs. 1,00,000 an dah a, pawisa dawn bak thil dang sawi tur eng mah an hnutchhiah lo. Fund-in a kalpui ngei ngei ngai people's participation mode kan tih hi xyz level (mi hnuaihnung berte zawl tawk)-ah an kalpui loh avangin an hlawhchham let der tihna a ni. 

Hlawhtling tur chuan khaw khatah carpentry trade thlang mi 15 awm ta se, a ṭhenin thingzai khawl an lei ang a, mi dangin a nawh mamna, mi dangin a dang, account, security, marketing etc. thlenga ngaihtuah hoin sorkarVC kaihhruaina hnuaiah an intanpui tawn tur a ni. Hetiang kalhmang hi miin an hlawhtlinpui ṭhin a ni mai lo va, hlawhtlinna kawng awm chhun a ni zawk. 

Tunah MNF-in SEDP an kalpui ve leh ta, grassroot level-a community organisation kalpui ngei ngei tur an nih laiin, a rim a ra pawh an sawi ngai lo a, congress ang bawka hlawhchham tur chiang sa an ni. Tin, ZPM hi lo sorkar ta se, thil danglam a thleng ang em Thleng lo ang, an kalphung a ngai reng ang, budget-ah fund dah an tum bak thil danglam eng mah an ruahman tak tak lo, community organisation kal phung hahipa sawi thei hruaitu an nei bik lo cheu! Kal phung thar chu an sawi ngei; mahse, eng kal phung thar mah an nei lo. 

VCLC inthlan dawna kan party-te an indona pawh kha, opposition-in nuai 93 an hmachhuan a, ruling lamin MNF VCLC-ah fund chhun a tum ve leh a, ṭanrualna (community organisationpeople's participation mode) sawi ri phak tu mah an awm lo. Kan dinhmun chu hetiang hi a la nih miau avangin VC member fel fal leh, mipui tang rual thiam inkawp fuh hlauh an awm a nih ngawt loh chuan, model village of India atana Zokhaw beiseina chu vana rah ang a la ni rih.