Written by
- Dr. Mahminga Sailo Wagign’ Tails
Bawngkawn

African Swine Fever (ASF)

Covid-19 leh ASF
Covid-19 hming phuah a la nih hma hauh, kum 2019 September thla aṭangin ASF (African Swine Fever) hian khawvela vawk vulh leh vawksa thawn chhuak tam ber China ram chu run ṭanin zawi zawiin a darh zau zel a. November thla a her chhuah meuh chuan 2019 Novel Coronavirus hripui darh chak em em vangin China ram ropui chu buai ṭanin, kum 2020 kan chuangkai fel zet tihah, khawvel ram hrang hrangten he natna laka him turin theihtawp chhuah eltiang mah se, ranvulh aia khuahkhirh harsa zawk mihringte chuan beisei leh rin lawk piah lamin Covid-19 natna chu kan buaipuiin, ni tinin mi tam takin nunna hlu tak an chan phah ta nih hi. 

Tichuan, Covid-19 vanga khawsak a buai laia, hripui leng kara ei leh bar zawnna kawnga mi tinte'n theihtawp kan chhuah laiin, kumin July thla thleng khan ASF natna vangin kan ram ṭhenawm mai Assam ramah vawk 17,000 chuang leh Arunachal Pradesh-ah vawk 4,500 chuang teh meuh an thi tih finfiah a ni leh ta zel mai si a. Mihringin he natna hi kaichhawng thei lo mah ila, vawk leh sanghalin an inkaichhawn theih natna, a note aṭanga a puitling thlengin an thihpui khawpa natna 
ṭihbaiawm tak a nih vangin vawksa duh leh vulh uar em em, keini ram tan chuan he natna laka kan him dan kawng zawn a, theihtawp tak meuh kan chhuah tlan a ṭul hle mai. 

Vawk pul hri hlauhawm zawk!
Mizoten Vawk pul hri kan tih ber (Classical Swine Fever/Hog Cholera) natna kha chu, India leh ram dang 
aṭanga hri danna chawk luh tur a awm tawh avangin, vawk note lak rual emaw vawk puitling hrisel pangngaia hri danna pekin hrileng lakah vawk tam zawk an him thei thung a. Chutihrualin tun hnaia African Swine Fever (ASF) erawh hri danna a la awm loh avangin vawkin he hri an veina remchang a tamin, enkawl lawk an nih loh phei chuan vawk pulh puk pukna thlen thei, natna inkaichhawn awlsam tak a ni si. Thufing kan sawi nawn fo ṭhin, ‘tihdam aiin inven a ṭha zawk’ tih hi hre nawnin i fimkhur tlang hle teh ang u. 

Eng tia inkaichhawn nge?
ASF hi hrikhmi chi khat Asfivirus (DNA virus) thlen niin, kum 1910 khan Kenya-ah finfiah hmasak ber a ni. Saphihrik emaw ran leh ramsa seh emaw an thisen dawt ṭhin hrikte'n he natna hi ran damlo an seh aṭanga kai chhawngin ran dangah an thehdarh 
ṭhin a, boruak kal tlang erawha inkaidarh a ni meuh lo thung. He natna hi mihringin kaichhawng thei lo mah ila, kan taksa, thuamhnaw leh vawk vulhna hmanraw thianghlim lo aṭangin kan thehdarh thei thung. A chhan chu, ASF natna vei mek chil hnang, hnap, zun leh ekah, heng natna hrikte hi an chhuah tel ve theih vangin. 

Eng ang natna nge ni reng reng? 
ASF hi CSF (vawkpul hri) nena inlaichin hnai ni si, natna hrik hrangin an thlen a nih avangin, natna lanchhuah dan pawh a inang thei viau mai. Vawk natna dang ang bawkin he natna vanga vawk damlo chu an khawsik sangin an khur der der a, an innnek khawm tawlh tawlh ṭhin. An zawi ngawih ngawihin an chechang peih ngai meuh lova. Hrawk bawr za vanga khuh khurh khurh leh thaw hahin a chhunzawm fo va. An mit ek a tla berh chep ang tho vin an hnap pawh a tawlh ṭhin. A tlangpuiin an luak bakah an kua a ṭha lo bawk. Natna an vei rei hnuin an hnar kawn, bengkawm, mei leh an kephah bawr vel vun te a dukin a sen thluah ṭhin. Tin, vawk rai laiin no an chhiat phah tlangpui a, no an nei ve a nih pawn vawk note sawngnawi leh sepsel tak an hring ṭhin. 

ASF laka him turin eng nge
kan tih tak ang?
A tir lama kan sawi lan tawh angin, ASF natna atan hri danna a la awm loh avangin, kumina hripui kan buaipui mek Covid-19 nena kan him theih dan a inang viau. Sorkar leh Veterinary department lamin theihtawp chhuah mah se la, he natna lo lut emaw kan lak luh theih dan kawnga kan fimkhur tawk loh chuan, vawk vulhtute tan harsatna lian leh hlohna nasa tak a thleng thei a ni. Chuvangin, Covid-19 hripui laka kan ni tin nun dan tur, mi thiamte duan chhuahsa ang deuh hian vawk vulhtuten kan zawm tlan a ṭha viau mai.  
1.    A pawimawh berah chuan 
ṭhenawm ram atanga vawk emaw vawksa (frozen pork) lak luh loh tawp a him ber. 
2.    Kan vawksa mamawh erawh kan thar zawh loh si avangin sorkar remtihpuinaa vawk kan la lut a nih pawhin chawlhkar 4 emaw thla khat chhung tal dah hran ngei ngei tur. Hemi chungchangah hian Ran lakluh dahhranna (quarantine facility) chungchang hi he chanchinbuah hian ziah lan a nih tawh angin, kan sorkar hian ramri hmun remchangah ran khung bikna neiin, a enkawltu turte felfai taka ruatin hma la se la. Covid-19 hripui vanga mihring kan inkhung hrang ang hian, ran lak luh reng reng, khunghran a enthlak ni ṭhin se. ASF mai ni lo, ran hrileng tam zawk laka kan him theih nan a ṭul hle a ni. 
3.    Vawk in leh a vel te, tuisen (KmnO4) tui nena pawlh dal (3:10,000) hmaga ni tin silfai ṭhin tur. A pawlh dal dan tur hi awlsam zawng chuan, tui nena pawlh dal hnua a sendang (pink) riai riai hi a ṭha tawk viau. 
4.    Vawk vulhtuin vawk ina luh emaw chaw pek dawnin thuamhnaw hak bik neih a ṭha.
5.    Vawk in luhkaah ke chiah thianghlimna (footbath) siam ngei ni se. Loh theih lohva vawk hriselna lama thawktu emaw koh chang pawha ran ina natna hrik a luh loh nan a tangkaiin, neih ngei tur a ni.
6.    An chaw thing emaw chaw ei bang reng reng, fai leh thianghlim taka thenfai a silfaisak ṭhin ni se.
7.    ASF natna vei rinhlelh emaw nei tan, a rang thei ang bera Veterinary Department (0389-2336441) hrilh hriat vat tur a ni a. Vawk hrileng hlauhawm a nih avangin, he natna an vei ngei tih finfiah a nih phei chuan Veterinary Deparment hmalakna zawm hram hram tur a ni.

Mihring chauh lo chu zirtir an ngai lo!
Pawm a harsa deuh mai thei, mahse a dik tlat si. Vawk hi Mizote tana sa tui ber a nih avangin a vulhtu leh ṭhenawm ram aṭanga la luttu chu mihring tho kan ni; anmahni thuin vawk hi an rawn tla lut nawlh nawlh miah lo! Chuvangin, kan thu hnuaia awm ranvulh natna laka kan fimhlim theihna bul ber chu ranvulhtute kan ni. Covid-19 hripui karah hian kan sa duh ber Vawksa kan nghei mai loh nan, vawk hri ngeiawm zet ASF laka him zel turin i fimkhur zel phawt mai teh ang u.