ZOFATE LÊNKÂWL
A KAMKÈUNA
Raltlan (refugee) hi indona avang emaw, ral hlauh vang emaw, sakhaw innghirngho vang emaw, chi leh chi inngeih loh vang emaw, intihduhdah vang emaw, ram awptu thuneitu sangin an hnawh chhuah vang emawa mihring nunna humhim nan leh sahim nana mahni ram, chenna in leh lo tlansana mi rama awm lailawkna hi a ni. Khawi ram leh khawi hmun aṭang pawhin ni se, raltlante hian nuam an tih vanga mahni chenna rawn chhuahsan an ni lo va, an awmna rama in leh lo, thil neih hlu tak takte chu ui tak chung leh rilru na tak chungin, mittui tla zawih zawihin an nun humhim nan an tlansan a ngai ṭhin a ni. An dinhmun ang la dai ve ngai lo chuan a hrehawmzia leh beidawnthlakzia an hre pha hauh lo. Chuvangin, tun laia Zoramin raltlan kan neih mekte hi an khawngaihthlakin an lainatawm takzet asin!
RALTLAN DINHMUN
Raltlan hi khawvel hmun hrang hrangah an tam hle. Khawvela raltlan mekte dinhmun thlir hmasa ila. Amnesty International-in a tarlan danin tunah hian khawvel pumah raltlan 25.9 million an awm mek a. A chanve deihthaw 1.4 million hi naupang an ni nghe nghe. Raltlan zaa 80 hian ram ṭhang mek (developing countries) an bêl a; an harsat phah hlawm hle.
Khawvel huapa raltlan lo mikhual tam dan indawt chu hetiang a ni:
Syria 6.7 million
Türkiye 3.7 million
Jordan 2.9 million
Afghanistan 2.7 million
Colombia 2.5 million
South Sudan 2.3 million
Germany 2.2 million
Pakistan 1.5 million
Uganda 1.5 million
Lebanon 1.4 million
Germany 1 million
Iran 979,400
Ethiopia 92,100
Sudan 908,700
Bangladesh 906,600
Heng raltlante hian tharum thawhna; indona; tihduhdahna, chi leh chi inhuatna leh chhan hrang hrang vangin an ram an chhuahsan a ni. Khawvel ram 7 raltlan ngahzualte chu:
Syria 6.7 million
Türkiye 3.7 million
Jordan 2.9 million
Afghanistan 2.7 million
Colombia 2.5 million
South Sudan 2.3 million
Germany 2.2 million
Syria ram aṭanga raltlan an tam bikna chhan hi March 2011-2021 tun thlenga civil war a chhuah vang kha a ni. Civil war avang hian mi 494,438-in an thih phah tawh bawk. Heng zinga syrian raltlan 6.7 million-te hi Middle East, Turkey, Lebanon, Jordan, leh Iraq-ah an raltlan a, a bak hi chu ram hrang hrangah an insem darh a ni.
Kum 2021-a raltlan lo mikhualtu ram mihring cheng tam dan indawt 10-te tarlang ila:
China 1,444,216,107;
India 1,393,409,038;
United States 332,915,073;
Indonesia 276,361,783;
Pakistan 225,199,937;
Brazil 213,993,437
Nigeria 211,400,708;
Bangladesh 166,303,498;
Russia 145,912,025;
Mexico 130,262,216
Raltlan lo mikhual tlem deuh deuh ram 5-te tarlang ve thung ila:
Montserrat 4,977;
Falkland Islands 3,533;
Niue 1,619;
Tokelau 1,373;
Vatican City 800.
TUTE NGE KAN MIKHUAL?
Khawvel ram dang ang bawkin India pawhin raltlan mikhual kum 2022 kum tawp thleng khan mi 405,000 a nei a. Heng zingah hian raltlan ziah luh thar mi 213,578-te chhût tel a ni. A bikin Mizoram state-in raltlan mikhual kan ngah hle a, United Nations High Commission for Refugees (UNHCR) website - 31 January, 2022, thleng khan mi 46,000 zet kan nei a; tunah phei chuan an ṭhahnem tawh viau ang. Heng kan unau mikhualte hi Myanmar, Bangladesh leh Manipur aṭanga lo lutte an ni. Feb. 1, 2021 zing varṭian aṭang khan Commander-in-chief of the armed forces Min Aung Hlaing leh a hote Sipai thuneihna chuan che thei lovin State emergency a puan hnan a, NLD Leader leh President-te bakah mi pawimawh eng emaw zat hrên beh an ni. An va lainatawm tehlul êm! Tun thlengin mipuiin kum 2 chuang zet federal democracy ngiatin sipai thuneihna dodal an la bansan lo. United Nations High Commission for Refugees (UNHCR) website, 31 January, 2022 tarlan danin India ramah Myanmar & Afghanistan aṭangin raltlan mi 46,000, an awm tawh a; Mizoram bikah hian Myanmar raltlan mi singli zet an awm tawh nia chhut a ni. He sipai rorelna nghawng zelah hian Chin state mi leh sa tam tak Bangladesh Chittagong Hill Tracts (CHT) aṭanga inhumhimna duha Mizorama lo lutte nen; May 3, 2023-a Manipur tualchhung buaina avanga Zo hnahthlak raltlante nen mi singnga chuang zet an tling tawh mahna? Ni tin an pun belh zel avangin raltlan kan neih zat hi sawi chian mai theih a ni lo. Eng zat pawh lo ni fahmiang, kan mikhual mekte hi tu dang ni lovin kan unau dik takte vek an ni e.
A TLANGKAWMNA
Tarlan tawh angin kil thum aṭangin raltlan kan nei a, mihring nuai 12.6 lek ni mah ila, raltlan erawh kan nei ve nual ta. Hetiang hi ni mah se, myanmar, Bangladesh leh Manipur aṭanga raltlan lo lutte hi kan unaute ngawih ngawih an ni a, ṭawng ze hrang hrang ni mah ila, hmai tlang, vun rawng leh hawiher, khawsak zia erawh dang chuang lo; Zonun ze mawi tak kengte vek kan nih avangin mimal, chhungkua, khawtlang, Kohhran, YMA, NGO, Pressure group, politician, roreltute'n kan lo dawnsawn dan leh tuamhlawm dante hi a mawiin a van hlu tak em! Chenna hmun la thuhmun lo mah se, he dinhmun harsa leh rapthlak tak an dai mekna hian rilru hmun khat, duh thuhmun, Zo hnahthlakte inlungrualna leh inpumkhatna ṭha zawk thlena hrui khat vuana min suihkhawmtu hmanraw pawimawh tak a ni tih a lang chiang hle. An dinhmun dai mek hi rapthlak hle mah se, Zofate insuihkhawmna atan chuan malsawmna ropui takah a chang mek zawk niin a lang. Pathian hnenah lawmthu sawi mawlh mawlh tur kan niin a lang.
Anni tan erawh, mahni chenna hmun, in lum nuam tak, an duh ang taka cheibawl, damchhunga an khawsakna tura an lo mitthla leh suangtuah ṭhinte chu ngai tak leh ui tak chungin, mittui tla zawih zawih chungin an tlansan a ngai a, an nu leh pa, chhung leh khat unau laina eng emaw zatin an nunna hlu tak an chàn bakah an thil neih bungrua, sum leh pai, rohlu tam tak an chan ṭeuh bawk a, a va'n rapthlak tehlul em! Kumpinu sorkarin chhak leh thlang, chhim leh hmara Zofate min ṭhendarhna rapthlak tak kha, tunah hian Pathian chuan insuihkhawm lehna hun ṭha min siamsak mek niin a lang. Chuvangin, kan unau lo hawkhawm mekte u, zam mai lovin he Zoram nuam takah hian suihlung phang lovin, pheikhai rual takin hmatiang sawn zel ila, Zofate zalenna leh inpumkhatna kawl a eng mek zawk a ni tih i hre ṭheuh ang u.
-Dr. C. Lalrampana