Written by
- F. Vanlalpeka. IMCS Aizawl.

MANIPUR IMPHAL AREA HI HMARCHA RAWTTHLENG ANG A NI - "Hmarcha Rawtfung erawh Naga leh Mizo ten an hum thung."



Manipur state hi thlirna hrang hranga thlirtute thlir dan a inang lo mai thei. Kum 1992 aṭang khan chík zawka thlirna neih chhoh zel a ni a. A bik takin, Imphal khawpui phaizawl hmun (valley area) hi hmun hlauhawm ber a ni tlat mai! He hmuna cheng Meitei (Manipuri) te zinga upahote chuan an inhre ru tawh a, chungho chuan mual an liam tawh hlawm si a ni!

Imphal phaizawl hi a nuam a, he hmuna chengte hian tlangram hmun (hill area) lama chengte hi an hmusit takzet a. Deusawhna ṭawng chhe pui puiin an ṭawng khum ṭhin a ni. Mihring kan nih chhunga thil pawimawh ber chu kan chenna hmun dinhmun hriat hi a ngai. Khawvelah hian mahni chenna hmun leh kan awmna hmun hi a ralmuang takzet em, "a him takzet em?" tih inhre lo leka khawsate hi chu an boral chawk.

Kan pi leh pute kha mi fing tak mai an ni a. An chenna hmasa Tibeto–Burman aṭanga thlang an tlak zui zelna kan en pawhin, Phaizawl hmuna chen hi an lo duh ngai reng reng lo. India ram Phaizawl hmun reng reng hi Tlangram hmunin a hual tlangpui a, rei tak chen nan emaw, inbenbel nan leh awmhmun khuar nan an hmang ngai lo. A chhan ber chu kan Pi leh Pu te kha Indo reng mai ṭhin an ni a, hmun hniam lam leh phaikuama khawsa reng reng chu dan pin theih leh hual beh theih an ni tih hriain, "Belchhung sa" an lo tih fo tawh ṭhin angin, a dikna ber pawh hetiang hmuna chengte chu run theihin an lo awm nge nge ṭhin. Mizo pi leh pu te chuan, Tlangramin a hual Phaizawl hmun reng reng chu mihring chen nana hmang lovin, Buh chin nan chauh an hmang ṭhin.

Manipur Imphal hmuna cheng Meiteiho pawh hi Tibeto–Burman aṭanga thlang tla ve tho an ni a. Anmahni zawk hian kan pi leh pu Thlang tlate hnenah khan "Mi hran" intiin, an ṭawng hman ngeiin, "Meetei," an inti a. Thlang tla ṭheuh ṭheuh, Indo ṭhin ṭheuh ṭheuh si hi, Meiteiho chu mal leh mala mi dang bei ngam lo hnam an ni. A huhova ral bei ṭhin an ni a, Ral hmaa thi sawp mai mai ṭhin an ni bawk. Ral hmatawnga dah ngam loh hnam an ni. Ral do tura thawkchhuak mai lovin, "naktuk zingah" an ti fo ṭhin a. An tlai fo reng a ni.

Khawvel hmasawnna kal chho zelah, eng hnam ṭha mi leh hausa pawh ni ila, Hmelma nei thei reng, indo thut thei dinhmuna ding kan ni tih hi chu kan hai awm lo ve. Meitei hnam hi hnam fing tak leh hnam ropui an ni aw-kawng lo va, an Kristian lohna hian an mize nun a kaihruai thui hle bawk. Hnam thinchhe tak, ṭawng chhe pui pui hmang ṭhin, an Hmeichhiate phei chu tih thinrim vaih chuan mawng inhmuhtir a, inhlim khum sak sak ṭhin hnam an ni. Manipur ram chhunga hmun hlauhawm ber chu Imphal khawpui Phaizawl hmun hi a ni. He hmun hi Meitei hoten an keipui-sa-hauhna hmun a ni. Tlangram hmunin a hual vel vek a, a luhchhuahna kawng leh kawng chhuntu zawng zawng hi Tlangram vek a ni a. Tlangrama chengte hi Mizo Hnahthlak leh Naga hnam an ni. Naga Hnam paltlangna kawng phei chu Meiteiho tan chuan an "Sakei kawng", tih loh rual a ni lo. Khawvela Meitei hnam hlauh berna, Nagaland hi Meiteiho "Nunna leh thihna kengtu" an tih hial ṭhin kha a ni.

Mizo hnam leh Naga hnamte hian Imphal phaizawl hmun hi "ka Vaibel" ti khawpin kan chiang a, "HMARCHA RAWTTHLENG" kan ti mai ṭhin. "Imphal awmna hmun (location of area) hi Hmarcha rawtthleng a ni a, "Hmarcha chu Meitei an ni" kan ti ṭhin. A rawtsawmtu, a rawtfung kengtute chu "Naga National leh Mizo National, kan ni e," tiin, kan lo sawiho daih tawh. Hei tak mai hi Imphal Valley him lohna chu a ni. He hmuna chengte hi Tlangram hmuna chengte hian an tam poh leh a rawtchip hnem mai dawn a, vawi khatah emaw, vawi hnih rawtah emaw a hmang thei bawk. Imphal area hi Meiteiho khawvel chu a ni a, he hmun aṭang hian Hnam huaisen an nih thu hi anmahni hian an sawi fo mai a. An huaisen tih hria erawh a chhehvela awm Mizo, Cachari leh Naga ten an hre si lo tak hi mahni inbum an ni.

Meiteiho hi kan Pi leh Pu te Sakhaw biak ṭhin, "Thingbul, Lungbul be ṭhin" tho an ni a. Tunah tak pawh hian, Hindu tak tak ni lo, Sakhaw biak lama vakvai tak an ni. Kum 1993-ah pawh khan Run lui dungah, Meitei sangli rualin, "hmanlaia kan pi leh pute Pathian biak kha kan zawng dawn" tiin, Inthuamna rawng chi hrang hranga inbelin an awm khek khuk kha an ni a. Meitei hnam che zia leh khawsa zia hi sawi duh ni se, kan Mizo Officers, IAS, IPS chawl ta, Imphal hmuna han awm ṭhinte hian an chiang ve ngawt ang. Thil rei lo tak sawi nan, "Meitei Piangthar ang mai," ti pawh an awm. Imphal phaizawl hmuna cheng, Meitei-ho chuan Tlangram hi an remhriatna zawng zawng sawmkhawmin, luah tel theih dan an dapna lamah, Tlangram an do ta ringawt mai a. Tlangrama chengte an do dan erawh Sakhaw Biak In tichhe zawng te, Mihring leh chenna In tichhe zawngte leh Tlangram chuh hrim hrim zawngin an che ta a. Imphal area hi Hmarcha anga rawt sawm tur hian, Naga National leh Mizo National a ngai a. Naga hnam bil Tangkhul tribe ringawt emaw, Kabui tribe ringawta Meitei lo do ve ngawt a fuh lo va, Naga National thutlukna a ngai. Chutiang bawkin, Mizo hnam (National) ni si lo va, hnam bil ang mai maia kan do chuan a fuh lo khawp mai.

Tuna Manipur Imphal Area Meitei hoten Tlangram min do dan aṭanga do let a, Imphal area chuhpui ve tur chuan, Paihte tribe ringawt emaw, Hmar tribe ringawt leh Thahdo tribe, hnam bil ringawta do ni lo se la. Kan Naga unaute kalphung @United Naga Council Umbrella hnuaiah, an inkaihruaina ang chiaha Naga National-in anmahni tribes tam tak a khaikhawm a, hmun khatah an ṭangho ang hian. Keini Mizote pawh hi Tribes hran te tea awm lo hian, a khaikhawmtu Mizo National-ah hian kan engkim, kan Identity hi awm se. Kan chenna hmun hming chu eng hming Kuki pawh ni se, hmun hming hi tribe hminga lo neih ngawt theih a ni lo. Tu tuten emaw a hming phuah Zomi mah se la, a chengtute hnam khaikhawmtu Nationality leh Identity zawk hminga lungawi zel hi a pawimawh a ni.

Hnam anga Ṭanrual hi chakna.

- F. Vanlalpeka. IMCS Aizawl.