Mizoram first : Eng Nge Kan Duh?

“Mizo kan ni kan hmel a ṭha, kan tum a sang bawk si,”. Mihring tu pawh hian duhzawngte ngainat zawng kan nei vek. Chu'ng kan mite chu an nat emaw, an chhiat emaw kan phal ngai lo. Eng emaw vangin inhauh emaw, thinurnate lo awm mah se, chhungril takah chuan kan inhnaihin, kan inngaidamin, insiam ṭhat kan ngaihna lai apiangte kan insiam ṭha mai ṭhin a ni. I hmangaih i ram tan nunna hlana siam ṭhat kher a ngai lo, i vote hlu tak hmang khan i ram i chhanchhuak thei. Tin, ram nuam leh hlimawm i siam thei bawk.

I hmakhua a thimin, i tan he khawvel hian awmzia nei loin i hre mai thei, amaherawhchu, i tu leh faten nun hlimawm tak, rorelna dik hnuaia zalen taka an khawsak theih nan nang leh kei hian tih theih kan nei a ni. Chumi hun chu a lo thlen ngei theih nan TUNAH hian thawkin, ṭan i la ang aw.

Thil dik leh dik lo, ṭha leh ṭha lo nia kan hriat te, kan hmuhte hi ngawih bopui mai lovin, i auchhuahpui ang u hmiang. Kan ram tan kan theih a tam lo, tih theih ka nei ve lo kan ti maw? Nei tehreng mai, kan hmuh leh hriatte hi au chhuahpuiin, ni (dik) chu ni (dik), ni lo (dik lo) chu ni lo (dik lo) ti ngam ila. Ṭawngkam ṭha nazawng àwnpui dual dual loin, hmai thinghawng vuaha rei lo té mipuite hlimna siamsaktute hi keini mipuite hian chawisang lo ang u. Duhamna hian mihringte hi kan mit a tidelin, mi ang loah hian min lo va siam thei tak em. Ka hlawkna tur a nih chuan ani/anni chuan chang ve lo mah se, a pawi lo tihna rilru lian kan pu vat a, chu chu keimahni inthiam chawpin , dik nia inngaihtir ṭalh kan tum ṭhin. Mizo nunziaa bet tlat, ‘Tlawmngaihna leh Sem sem dam dam’ kan tihte kha a ni telin a bo pil ta si, mi kuta rul kaw zen tum lah kan báng chuang lo.

Mizote hian he khawvelah hian ram pakhat chiah kumkhuain kan nei dawn, chu ram chu Mizoram hi a ni. Chu kan ram nawm leh nawm loh chu a ramchhunga chengte mawh a ni bawk. Ram dang leh ram pawn aṭangin tu ma'n min rawn siam ṭhatsakin min rawn tihchhiatsak ngawt thei lo a, a mawhphurtute chu KEIMAHNI, a ram chhunga chengate ngei hi kan ni. Mizoram chu Kristian ram kan inti a, a chengate pawh Kristian kan tam ngei e. Amaherawhchu, kan nunah hian kristian nun hi hmuh tur a vang leh si ṭhin. A tam zawk hi chuan kan Kristiannate hi kawrah hmangin kan hnaah leh kan ni tin nunah hian kristian kan nihna hi kan tilang leh ṭhin si lo, a nihna takah chuan Pathianni (Sunday) kristian hi kan ni ber ṭhin hian a lang. Hun la rei vak loa ka lenchhuahnaah chuan, pa pahnih hi an lo awm ve a, kan titi chho ta a. Tunlai kan ram dinhmun te, kan kristian nun phawsawlh tawh lutukte leh, kan ze nghet lo lutukte hi kan sawi chho zel a. Darkar chanve dawn kan inkawm takah chuan kan ram kan lo vei zia kan sawi ta liam liam a. Eng tia hmalak hi nge ṭha ang a, eng hi nge ti em ema Mizote dinhmun ṭha loa min dahtu ni ang aw; kan ti sap sap a. Kan zinga upa ber chuan a kal sawn pah hian ṭhahnem ngaih hmel deuh hian, "Hmalak chu a ngai a ni, a nih loh chuan tun aṭanga rei lo teah hian kan ram hi a chhe thuai ang a, kan tu leh faten hun harsa tak an tawk ang a, keininiho hi min dem mai ang tih a hlauhawm em mai, an hmel pawh kan hmu ngam dawn emaw ni le?" tiin a kalna tur lam chu a pan ta a. Keini pahnih pawh chu kan tih turte ti tur chuan kan che sawn ve ta a.

Zan a lo ni a, mut hmunah ka inngaihtuah a, he thu hian min rawn deng ta zawk a, "Eng hi nge kan duh le?" tih hian. Chu zawhna chu kan inzawt ve nghal a, kei hian ka nunah hiah eng nge ka duh le, eng hi nge kan damchhan ni a, eng vanga hnate hi thawk a, eng vanga dam thlahlel ngawih ngawih hi nge ka nih le?" tiin. Chuta ka rilrua chhanna lo awm hmasa ber chu - damkhawchhuah nan, dam chhung huna nun nuam ve taka kei leh ka chhungten hun kan hman ve theih nan tih hi a ni. Ni e, mi tin hian nun hrehawm taka khawsak chu kan duh bik lo ang. Mahni tawka a nuam leh ṭha thei ang bera nun hman chu kan duh ngei mai. Chutia ka inngaihtuah mek lai chuan 'mahse' tih lian tak mai hian min rawn deng leh ta zawk mai! Mahse, chu'ng ka rilrua lo awm zawng zawngte chu lo nei thei ta pawh ni ila, kan ram hian ṭhat lam aiin chhiat lam a pan zel si chuan, ka thawhrimnate leh ka suangtuahna lo neih ve zawng zawng khan awmzia a nei dawn ta si lo tih hi a ni.

Kan ram dinhmun kan ngaihtuah chiang a, mi hausate an hausa tulh tulh a, mi retheite leh hnuaihnung zawkte dinhmun lah a hniam telh telh a. Kan damkhawchhuah nan hna kan thawh a ngai ve bawk si, ram chhunga hna tam tak lah rampawn lam mite'n an thawk zel bawk si (hei chu a ram chhung mite thatchhiat vang a ni ber tho nain). Sum tam tak, hun leh tha tam tak sengin lehkha kan han zir ve a, sawrkar hna hmuh ngei tumin kan bei ve fan fan a. Mahse, thil tithei leh mi neinung zawkten chu'ng hmun an luah chang chu a va tam si em! Hmanlai, han ti hluai ila, khawvel hmasa lama mi hausa leh thil tithei zawkten ram an hruai ṭhin laia an ram mipui dinhmun chhe zawk te leh, an ram hma lam thlir nachang an hriat loh vang leh, ngaihtuah miah loa mimal hamṭhatna an lo um nasat lutuk avanga an ram chhungah buaina lo chhuah phah hial te, mipuiin an ram sawrkar an rin ngam tawh loh avanga rorelna ṭha zawk ngiata ram mipui tam takin an tawrh phah leh an thih phah hial ang hun kha kan ram hian a tawng ve mai ang tih hi ka hlau ta hle mai. Chutiang hun a lo thlen loh nan leh kan pumpelh theih nan, keini hian tun aṭanga hma kan lak hi a ngai tak meuh a ni.

Engtin nge kan ram chhan nan hian hma kan lak theih ang? Kan ram chhanna tur hian mi ropui leh mi thiltithei tak emaw nih kher a ngai lem lo. I rilru ngaihtuahna fim tak hmanga ṭha chu ṭha, ṭha lo chu ṭha lo tia, i lo vei rûk kha a takin lanchhuahtir mai rawh. Engtin nge kan lanchhuahtir ang? Kan ni tin nunah a takin kan hmang nghal zel thei a lawm. Kan chhungkaw sekrek mamawh kan leina kawngah te, kan zirna kawngah te, kan ni tin eizawnna leh kan hnathawhna kawng hrang hranah te dik takin thawk ila, hlemhlet leh dik lo taka tih duhna rilru paih bovin, ṭha tak leh dik taka kan hmachhawpte hlenchhuah zelna hi a ni. Kan ram hi ram nuam leh innghahna tlaka siam tur chuan pawimawh bik kan awm lo, kan zavai hian kan pawimawh vek. Amaherawhchu, mipuite hian hrilhtu hi kan mamawh leh ṭhin si avang hian, kan ram hmangaiha vei em emtute hi kan penchhuah a ngai a ni. Hun chu a la duh ngei ang a, tin, hmasawnna pawh kan hmu nghal vut vut kher lo mai thei e. Mahse, kan ramin harsatna leh natna a vei mek lai hian ngawi rengin i awm mai mai thei dawn em ni? I ram chhan tur hian I ke lo pen chhuak ta che, Mizoram hi I ram a ni si a.

‘I ram leh hnam a boral chuan nang leh I chhungte in him bik lo vang’.

- Cva Chawngthu