Written by
- Zomawia Khiangte
Goshen Home, Biate.

RAM POLITICS, ECONOMY LEH EDUCATION

1. Politics thil tum ber chu:

Politics-in a tawpkhawka a tum ber chu ram rorelna a koa nghah a, chu thuneihna hmang ṭangkaia ram tih hausaka tihhmansawn te, chhung lam leh pawn lama hmelmate laka ram chhung mipui venhim te, a ram mipui nun kawng hrang hranga tihhmasawnte a ni ber. A tawi zawngin Politics chuan ram mipuite tana ṭha thei ang ber tura administration kalpui hi a tum a ni. Ka thlir dan chuan kan ram politician zatve aia tam mah hian an chuanna Politics lawnglengin thlen a tum ram lam hi an hre hauh lo a, ngaihven pawh an ngaihven lem lo. Tuifinriat laia thèn vel mai mai ang lek an ni.

Khawi hmunah pawh rorelna (administration) hi thil har em em mai a ni a. Eng pawl pawh a administration a fuh loh chuan a kal dikin a kal rei thei lo va, a chhungah mi thiam leh fel pui pui awm ṭeuh mah se, hma an sawn phah ngai lo.

Ram emaw state khat meuh chunga rorel phei chu a harsa em em a, mi fing fel pui pui nia kan hriatte pawh an lo hlawhchham fo tawh a ni. Hei vang hian ram khat emaw, state khat meuha politics khel tur chu a ram mipui zinga mi thiam ber ber, mi fel ber ber, mi ṭha ber ber leh mi dik ber ber fuankhawm an nih ngei a ngai. Ram rorelna a kal fuh loh vaih chuan ram economy a tlahniam nghal a, mi sual an huangtau zui a, zirna a tlahniam rawk rawk a, mi dik lote an vawk lal len a, ram budget rual lo fein mipui hnenah thehdarhin a awm a, sundawng aiin sawrkar hnathawk an hausa daih zawk fo a, mipui moral a tlahniam salh salh a; a tawpkhawkah silai a puak zui tawh mai ṭhin a ni. Chutih hunah chuan ram mipui pawi sawi lo tam takin himna zawngin mittui nen an ral tlan a ngai tawh ṭhin.

2. Ram Economy leh Education:

Politician hna pawimawh leh hmasa berte zinga mi chu Ram Economy chawi kan hi a ni phawt mai. Chumi hrul chiahah chuan ram mipui rilru sukthlek chawi kan (moral development) hi a hna pawimawh lutuk a ni bawk. A pawimawh zawk pawh hriat thiam harsa khawpa pawimawh ve ve an ni. Hei hi ram hruaituin a hriat chian hle loh chuan ram a hruai sual duai thei.

Moral sang chuang si lova hausak vak hi a hlauhawm hle. Ram leh mipuiin a chhe zawngin a tawrh vak theih. Entir nan; Colombian Drug Lord – Pablo Escobar Gaviria te kha kan hre nual hlawm awm e. A thih khan US dollar 30 billion vel a nei an ti a, a hausa khawp mai. Mahse a moral lam chawikana awm lo ta chu a hausakna kha mipui nawlpui hamṭhatnan a hmang chuang hauh lo. Chutih ahnekin a hausakna hmang khan ṭhalai nun sang tam tak a tichhia a ni.

Mipui rilru sukthlek leh khawthlir chawi kan hi hna hmanhmawhthlak em em a ni a, chutih rualin hna azawnga hna muang ber pawl a ni lawi si. Nawr hmanhmawh theih a ni vak lo. Mipui nawlpui moral chawi kan nana ṭha ber chu zirna ṭha pek a ni. Mizorama chanchinṭha a lo luh hnu hun eng emaw chen hnu thleng khan kan Mizo mi thiam, rilru changkang tawhte khan Mizo nawlpuite dái lama kan la daikal mai mai kha an ngaimawh hle a, an zahpui a ni. Hotute hnena khapna thu chhuah turin an ti hial a, mahse Mizoram awptu sap pa pakhat chuan, “Khap love. An moral chawi kang si lova kan khap ngawt chuan a khaptute min haw daih mai ang. Zirna hmang hian an moral hi chawikanin a awm zel ang a. An moral a san hunah chuan dai kal turin tur tur mah ula, tu mahin an duh tawh chuang lo vang,” tiin a lo chhang a ni. A thusawi dikzia hun rawn inher zelin a tilang chiang hle.

Moral sang vak lovin compensation aṭanga cheng nuai tam tak an lak hian moral san pawimawhzia a lang fo mai. Chutiang mite an hausak thut chuan In man to tak tak sak leh motor man to tak tak lei thawr bak tih an nei duh lo khawp mai. Fate zirna ṭhaa zirtir lam an thlir pha meuh lo fo. Investment lam ngaihsak miah lo ta chu an sum an hman zawh tikah rethei takin in changkang feah an cheng duh khawp a nia.

ZPM Party hian Economic Development Policy ṭha tak mai an duang a. Lo sawrkar ta se, he an policy hmang hian thingtlang lam economy nasa takin a chawi kang ngeiin a rinawm. Chutih rualin zirna tihhmasawnna kawnga an policy hi an sawi awm ka la hre hauh lo mai a (ka hre lo mai mai nge?). Heti lam kawnga nasa taka hma an lak tel loh chuan economy ngawr ngawra hmasawnna chu a ke a bái dawn a ni. Zirna lama hmasawnna tur policy ṭha tak an siam a, an zawm theih bawk chuan hmasawnna dik tak a lo thleng thei chauh ang.

Zirna In ṭha taka miin a zir zawh a, a moral develop a nih chuan thianghlim taka sum lakluh dan a lo thiam a, a thiam mai ni lovin a hman dan tur pawh a thiam tawh ṭhin. Eng hi nge lei tur, eng kawngah nge sum sen ui loh tur, eng kawngah nge sum ren tur tihte a hre thiam tawh ṭhin a ni. Chu a hriatthiamna chuan dik takin a nun a vawrh kang ṭhin a ni. Chutiang mihring chu Education hian mi tam tak a siam thei a, chu chu development dik tak chu a ni.

- Zomawia Khiangte, Goshen Home, Biate.