STEEL FRAME A TUIEK TA EM NI?
India Home Minister hmasa ber Shri Sardar Vallabhai Patel chuan Indian Administrative Service (IAS) chu “Steel Frame of India” tiin a ko a. Independent ram ni mai tur India ram zau takah hian inpumkhatna leh inlungrualna (national integration) a awm theihna turin rorelna khawl (bureaucratic structure) chak, ṭha leh nghet a awm a pawimawhzia Shri Patel chuan a hria a, chutiang a nih theihna turin IAS system chu India tan steel frame a nihzia, IAS batch hmasa berte hnenah April 21, 1947-ah khan a sawi a ni. British Prime Minister David Llyod George pawhin IAS predecessor Indian Civil Service (ICS) chu India ram puma British rorelna chak tak leh ṭha taka a kal theihna tura steel frame a nihzia, colonial ṭawngkam takin, kum 1922-ah khan a lo sawi ve tawh a ni.
IAS system chu India frame a nih chuan, a system-a thawktu IAS officer-te pawh India frame-te an ni a, frame satliah, plastic leh thing frame-te ang mai ni lovin, steel frame ngat, frame chang leh chak, nghet leh tlo an ni tur a ni.
Chutichuan IAS officer-te chu ram kalsiam duangtu, plan-te siam a, implement dan tur policy leh strategy te duang a, a thawktu (execute-tu/implement-tu) directorate, etc. ten plan & estimate angin rinawm tak leh ṭha takin an thawk em tih enpui a, a ṭul ang zela enkawl leh endiktu (monitoring leh evaluation) hna pawh thawk tura mawhphurna lian tak pek an ni. Ram kalsiam duannaah a khaipa ber niin, minister-te thurawn (advice) petu leh minister-ten vision an neihte awmze nei taka duansaktu (programmatically-a articulate-saktu) an ni a, an mawhphurna a sangin a pawimawh hle. Minister-te thil tih tumte zinga ram tana ṭha lo tura an ngaihte a awm chuan, an nihna leh an mission hria a, hnial ngam tur leh minister-te tidik (correct) ngam tura beisei an ni bawk.
Shri Patel-a'n steel frame thu a sawi ni aṭangin kum 76 lai a ni tawh a. Chuvangin steel frame chu a tuiek ṭan ta em ni tih theih tur dinhmunah a awm a ni. Kum 76 chhung regional leh national party politics thli leh ruahin nasa takin a den vang a ni mahna.
Mizoram State dinhmun bik thlir ta ila. Kan sawrkar hrawn tawhte sawrkarna hnuaiah hmasawnna tam tak awm mah se, kawng ṭhenkhatah erawh chuan duhthu a sam lo hle. Dinhmun sanga dingte leh rorelnaa a fawng vuantute zingah hlep rukna (corruption in the high places) te thlengin sawi neuh neuh a tam a. State financial management-ah te, cost effective developmental project leh program chungchangah te, efficiency & professionalism-ah te, end-product ṭha leh tlo neihnaah leh thil dang tam takah duhthusam kan thleng thei lo a ni. Steel frame-te awm reng chung sia hetiang dinhmuna kan awm a nih si chuan, steel frame-te chu an tuiek tawh a, an nihna leh an mission-in a phût anga hna an thawh thei tawh loh vang a ni thei ang em?
Kan Politician-te hlir kan mawhpuh a, kan ram steel frame-te pawhin mawh an phur ve tur a ni dawn lawm ni? Ram steel frame-te chu khawiah nge an awm tak? An tuiek ta em ni? An tuiek ta a, tliak mai thei dinhmuna an awm tak avangin, thil dik leh ṭha huaisen taka dinpui ngam tawh loin, minister-te thu thua an awm tak avangin hetiang dinhmuna awm ta kan ni thei ang em? An tuiek tak avangin, thudik ṭan ngam tawh lovin, duhsak zawk leh mahni hmasialna (conflict of interest) an nei ve ta a, thil dik leh thil ṭhate huaisen tak leh chak takin an dinpui ngam tawh loh avangin duhthusam ram kan thleng hlei thei lo a ni thei ang em?
Heng bakah hian, post-colonial khawvelah kan awm tawh a, chutih laia colonial hun lai thil chin (colonial hangover) steel frame system hman reng hi a ṭangkai (relevant) tawh lo a ni thei ang em? Kum zabi sawmhnih pakhatna khawvelah hian, steel frame aia ṭha zawk leh tlo zawk si, mahse záng zawk daih leh tuiek thei lo aluminium frame te, titanium frame te hmang tawh zawk tur kan nih lai a, rit em em leh tuiek thei steel frame kan la hman reng avanga hetiang dinhmuna awm kan ni thei ang em? A awmzia chu, kum sangbi pahnihna (second millennium AD) khawvelah cheng kan ni tawh a, zang si (establishment lian lo leh entitlement tam lo), mahse hmasawnna lam min panpui thei zawk daih tur specialist leh expertise-te thiamna leh service te hmang ṭangkai a, an field ṭheuhah thutlukna siam thei turin thuneihna pawh an kutah dah tawh tur a nih lai a, rit em em (establishment lian leh entitlement tam em em) leh tuiek thei generalist steel frame-te kutah 'engkim' dah a nih zel avang hian hmasawn tur anga hma sawn hlei thei lo kan ni thei ang em?
A lehlam zawnga thlir chuan, tunlai politics leh governance system enin, ram kalsiam plan siamtu steel frame-secretaryte (IAS officerte) chunga thuneitu minister te an awm a, an hnuaiah plan implement-tu director, etc. te an awm leh a, chuvangin steel frame-te chu thunei angreng, mahse nei tak tak si lo, hnathawktu tur ni awm tak, mahse plan siam leh office administration hna bak hna thawh tur nei tak tak si lo hian, a karah laklawhin an awm a, ram kalsiam hnaah phurna tak tak nei lovin a him chinah hna an thawk a (an play safe ta mai mai a), chuvangin hmasawn tur angin hma kan sawn hlei thei lo a ni thei ang em?
A lehlam lehah chuan, mipui thlantlin (elected) ni lo bureaucrat-te kutah thuneihna lian leh sang dah chu, ṭhatna leh ṭangkaina tam tak a neih rualin, a chhe zawngin nghawng a nei ve thei tlat a ni. Steel frame IAS officerte chu party politics-ah neutral tura beisei an nih laiin, regional leh national party politics thli leh ruahin nasa takin a den hlawm avangin an tuiek ta a, chuvangin political party ṭan bik an nei ve ta a, political party an ṭan bik leh an duhsakte tan an thuneihna an hmang (sual) thei tlat a ni. Corruption tihna atan politician-te leh steel frame-te inzawmna (politician-bureaucrat nexus) te thlengin sawi neuh neuhte a awm ṭhin. An ṭan loh lam political party a sawrkar chuan, an thuneihna hmangin, lang deuh tak (overtly) a nih lo pawhin, a ruka (covertly-a) sawrkar tan road block an siam thei a, tihkhawtlai dan (delaying tactics) te an hmang thei a ni. State-a sawrkarna siam party chu Central sawrkar ruling party a nih lo phei chuan, Central sawrkar hlau renga awm tuiek mek steel frame-te chuan mipui thlantlin State sawrkar tan hling an ni thei bawk. Ngaihtuahna a tithui duh hle. Chhanna aiin zawhna a tam duh zawk tlat a ni.
Hetiang dinhmuna kan ding chung pawhin, kan hmelhriat ṭhan tawh steel frame hi aluminum leh titanium frame thartea thlak kan la phal rih lo niin a lang a, steel frame hi hmalam hun thlir theih chin (foreseeable future) thleng chu kan la hmang rih dawn niin a lang. Chuvangin, kan ram hi eirukna awm lo (corruption free) state nihtir a, kawng tinrenga duhthusam anga hma a sawn theihna tur chuan, kan steel frame-te hian an nihna leh an mission an hriat a, an chunga thuneitu minister-te tih lawm mai tum lovin, ram tan dik tak leh chak taka hna an thawh theihna turin ṭan an lak a ngai a ni. Kan steel frame-te an tuiek loh a pawimawh a, an tuiek loh nan an intlenfai reng a ṭul a ni.
Kan ngaihsan leh an lak aṭanga beiseina kan neih san em em; kan IAS officer-te hian ram steel frame an nihna leh an mission hria a, hlauh nei lo leh conflict of interest nei miah lova an thiamna leh theihna zawng zawng chhuah a, rinawm tak leh chak taka ram rawngbawl hna thawk a, an mawhphurna hlen turin ke an pen a hun tawh takzet a ni. Ram tan vision ṭha an neihte chu minister-te hrilhin hmin tum se la, minister-te vision ṭhate pawh lehkha leh thinlungin (letter and spirit-in) tihpuitlinsak tum zel se la, specialist leh expertise-te zah thiamin an thiamna leh an service-te an hman ṭangkai thiam a pawimawh hle a ni. An chunga thuneitu minister-te leh an hnuaia thawktute leh mipuite pawhin an kut tha kan tihchak a pawimawh hle bawk.
Will the real steel frames please stand up? Steel frame dik takte in lo ding chhuak dawn lawm ni? Ramin a ko che.
- Laiu Fachhai