Zu leh Drugs hi Do hneh chi nge - control chi?
Thuhma atan Thil inhnialna tawp thei lo (Controversial) leh sensitive tak, pawimawh leh ṭul si nia ka hriat, ka sawi dawn avangin a ziaktu pawh hian ka hming tak dah loh hi a ṭha zawkin ka hria.
Drugs han tih hian mi tam zawk rilruah chuan Heroin, Proxyvon, Meth, alprozalam, nitrazepam etc rilruah a lo lang nghal ang a. Mahse, a chemical composition aṭang chuan zu pawh hi Drugs chi khat tho a ni tih rilruin lo hre tel hrim hrim ila, a ṭha awm e. Khawvela zu leh Drugs laka damna kawng zawhna program hlawhtling ber chu, Alcoholic leh Narcotic Anonymous (AA/NA) hi a ni a. An Blue book ah phei ,"Zu hi Drugs a ni a, chuvangin keini addict te tan chuan eng Drugs lakah pawh kan damna tur chuan Kan insum tur a ni," tiin a inziak nghe nghe a. A dang leh pakhat chuan, "Ruihhlo ti chuan thil a ti dik lo a, ruihhlo zuartu chuan Dan a bawhchhia a ni," ati ve bawk a.
1805s vel aṭanga khan chemical science lamah khawvel nasa takin hma a sawnin opium aṭangin Morphine, Heroin, Cocaine etc damdawi te Germany, US leh English Scientists ho chuan siamchhuakin, eng nge a side effect te leh a hlauhawmziate an la hre lo a. Dawrahte pawh 1920 hma lam kha chuan a la lei pawp pawp theih ṭhin. Doctor-te pawhin zuruiten an nupuite kut an thlak lohnan tiin herion, codeine te an chawh mai ṭhin a. Khawvel lehkhabu lar Sherlock Holmes pawh kha a ziaktu Sir Conan Doyle pawh khan heroin addict angin a chhuah nghe nghe.
Khawvel lehlam China ah chuan opium addict an tam lutuk avangin an Emperor chuan opium chu a 'outlaw' ta a. A supply East India Company chuan UK-ah zualkoin, Opium war vawii 2 ngawt,1839s ah leh 1860s ah khan a chhuah phah a. Kha'ng hunlai khan Chinese addict 15 million vel awma chhut a ni. Hei hi British east India Company-in tunlai Drug Cartel ang deuh thoin, Chinese mipui maktaduai telin a ngawl vei mah se, an hlawkna ringawt an um avangin he indona lar tak hi vawi 2 ngawt a chhuah phah ta reng a. A hunlaia super power te chu Chinese-ho tan han hneh chi ziazang an ni lo va. Tichuan an vawi 2 indonaah chuan port ṭha tak mai, Hong Kong chu British awp tura inremna siamin, ropui takin 1997 khan British chuan an chhuahsan ta chauh a ni.
1919 kum khan USA chuan zu leh drugs hralhchhuah an khap ta a, Volstead Act (Total Prohibition act) nen khan nuho leh Kohhranho nawrna avangin an hmang ṭan ta a, 1920 khan 18th Amendment chu an pass ta nghal a. Tichuan World War I khan sipai tam tak morphine addict te chu an lo enkawl tawh bok a. A hma 1861 to 1864-a American Civil War pawh khan sipai tam takin morphine hi an lo addict daih tawh bawk.
Tichuan 1929-ah The Great Depression a chhuah hnu lawk khan 1933 kuma Volstead Act (zu khapna dan) chu ennawnin, an hlip ta a. An hlawhchhamzia leh Organize Crime family tan golden opportunities siamin chu chu US-a thiltithei tak tak leh hausa tak tak hlawmah Mafia ho chu a siam ta a (kan inan hmel, khehpuam etc. nen). mahse President FDR chuan Drugs chu khap chhunzawm zel tur tiin an hmang chhunzawm ta zel a ni.
1970 chuan Heroin chu US-ah addict an tam bakah Vietnam indonaa sipai 15 vel chu Heroin addict an ni tih Senator 2 in an sawi chhuak chu, President Nixon chuan, "Public enemy No 1" tiin War on Drugs chu a puang ta a.
Mahse, War on drugs aṭang hian drugs dona nasa lutuk chuan crime rate chu a tisang chho ta char char a. Rukru, in rawk, tualthah, insual buai etc. a pung tual tual phah ta zel a ni. Nixon-a War on Drugs aṭang hian Crime rate hi figure nei chiah lo mah ila, a sang belh chho char char a ni.
1980s-ah President Ronald Reagan-a'n chhunzawmin, "Say no to Drugs, yes to life" slogan an rawn hmang a, drugs dona'n sum tam tak an seng a. Mahse Drug lord lian tak tak Pablo Escobar, Giseleda leh mi tam tak billionaire ah siamin, Colombia phei chu Escobar-a control-na hnuaiah a awm tih theih khawp a nih kha.
1980s chho kha drugs an do nasat vanglai kha niin, US state hrang hrangah crime rate sang lai ber a ni nghe nghe.
2009 khan Director of Office of National Drugs Control Policy chuan Obama administration chu War on Drugs tih hmang tawh lovin, "Counter Productive" hmang zawk turin a ràwn a. ONDCP chuan, "Drugs ngawlveina hi natna a ni a, inven leh enkawl dam theih a ni. Chuvangin, drugs lak mai tur a tam chuan kan khawtlang a tihimin a tihrisel zawk ang," a ti hial a ni.
2015 aṭang khan Drugs Policy Alliances chuan kum tin 51 billion USD - he War on Drugs tihtawp nan hian a hmang hial tawh a. Anni chuan, "Hetia drugs kan khap hian suahsualna kan tihpun bakah, mi sual turu tak tak leh mi hausa tawntaw, billionaire tam tak pawisak nei lovin kan siam a ni ringawt," an ti hial a. Philippines President Duterte pawh khan 2016 to 2022 thleng khan an rama Drugs zuar leh addict-te tihrem tumin mi 30000 chuang a that a nih kha. Mahse chu pawhin awmzia a neih thui lohzia chu khawvelin a takin kan hmu a ni.
1990 kum khan Portugal khu Europe-ah chuan street addict leh HIV tamna ber a ni ṭhin a. Mahse, a ram sorkar hruaitute chuan an tactic thlakin Drug addict gram 3 vel thleng keng chu dan angin an phalsak a. A bak aia tam erawh dan kalh/man theih niin, a tawlhruk tum ang chite pawh dan phal loh vek niin, addict tan chauh drugs pawh ken phal a ni. Tunah chuan Europe-a Drug addict tlemna leh HIV-ah pawh Europe-a entawn ber a ni tawh a ni.
Chutiangin Switzerland, Sweden ve thung chuan heng lai OST kan sem Kan sem ang hian heroin 100% pure-in ni tin an chiu tawh zawk a. Street addict, khawlai tiṭawptu tam tak a tirêm thung. US-in zu a do hlawhtling lo va, zu quality chhe tak tak hlir a chhuah lai kha US-a 'Roaring 20s era' an tih kha a ni a. Khawvel an chen nasat lai ber a ni ang chu. History repeat itself a tih ang chiahin kan ram pawh kan ni chho mek a nih hi. 1919-ah zu an khap a, 1929 ah suma tlakchhiatna tak an nei a. Zu khapna an hlip a, President Franklin D. Roosevelt-a hnuaiah New deal nen suma hma an sawnna turin theihtawp an chhuah a. World War II-ah pawh tel ve lawk lo mah se, a chak ber chu US chiah an ni a tih theih.
Ruihhlo do nasa ram apiangah corruption, suahsualna, sual pawisak lohna a tam a, dan lova hausa an pung vak vak zel a nih hi. Ruihhlo hi a ṭha phei chu ka ti miah lo, mahse an phalraina apiangah sual a tlem zel si a. Khawlaia addict te an tlem phah zel. Mizoram ah pawh NGO leh sorkar ṭangkawpin an han do chu an man tam tawlh tawlh a nih hi. An do nasat poh leh a hlawk a, a man a tlawm poh leh khawih peih an tlem zel dawn. Hman deuhah RV-a SRS an hràn lai pawhin zu a to phah a, in a theih si loh a, lei vat a, kal nghal a ngai a, khawi lai kawmkarah emaw rui thle mai mai hmuh tur an tam viau ṭhin. Zu zuarho a awlsam zaw phianin, nuam an ti zawk viau a ni awm e.
Inngaihtuah chiang ila. Ruihhlo do hlawhtling aiin zalen deuh hlek hian ti zawk ila, Portugal kan sawi ang khian kan ziaawm zawk deuh lo maw?
Addiction hi natna a ni a, taksa, rilru, thlarau leh khawtlang a nghawng a. Khawvelah hian ngawlveina hi chi 100 chuang a awm a, eg: Zuk leh hmuam, sex, coffee, pawisa, shopaholic etc. chu'ng zingah chuan kan topic zu leh drugs hi a langsar ber a. Heng addict-te hi - Doctor te leh Clinical psychologist lama mi thiamten damlo, NGO hovin ṭanpui ngai, khawtlangin mi sual, Excise leh police-in dan bawhchhia an ti a. Chutiang chuan hmuh dan a inang lo nuaih mai.
Chutiangin, Vietnam war-a kal America sipai zingah khan 80% velin herion leh opium etc. an addict haw a ni. Opium tamna ber hmun lo ni bawk. Mahse, a lehlamah USA-ah chuan an sipai raldoa kal an ngaihsanzia chu kan hre vek awm e. 'War hero' tiin khawtlangin ngaisang takin an lo welcome a ni, a ropui takzet. Mahse, sipai 80% addict-ho kha khawtlang duhsakna, zahngaihna leh puihna vang pawh a ni tel ang chu, 5% chiahin an ngawlveina kha an chhunzawm.
Keini pawh kha ti r'u, zu zawrh tirh kum 2/3 vel kha, a lei tur kha an in-line put mai ṭhin a nih kha. Mahse maw, kan ngaihsan rei lohzia kha kan haider nge ni - kum 3 hnuah kha chuan dawr satliah a ni ve ringawt a, an kal pel vel mai mai a nih kha. Tin, a in thiam lo zual mi 3000 velin zu vang khan nunna an chan hman a ni (a tuartuten min lo hrethiam se). Zu kha a hlu tawh lo a, rakzu pawh a tlawm hman em kha. A bikin kum 2000 hma hret leh hnu lama piangte tan khan vanneihna a ni ka ti lo thei lo, zu kha eng atan mah an ngaih hlawm lo phah a,ruih kher tumna pawh an nei ve lo bawk.
Khi'ng entirna tlem te kan sawi aṭang pawh hian engpawh i ngaihdan chu ni se, Ruihhlo do hi a hlawhtling nge hlawhtling lo i tih, i hmuh dan? Aizawl chhungah ngei pawh hian a hlawhtling kan ti em? Excise, Police, khawtlang leh veng tinin do bur zel hi a ṭha ang nge control chi?
- Anonymous