Written by
-Dr. C. Lalrampana

ZÂNGNADAWMNA

A KAMKEUNA

Zángruh tha lo, hnungzâng chawr, kâwngruh nâ leh sciatica veite hian an thawh dawn leh kûn zawngte hian an kawng leh hnungzângte nâ an ti thei hle a; an bul hnaia mite ṭanpuina dilin- "Awi! awi! awi! ka kâwng a na lutuk, ka zâng a nâ, min pui teh u,” tih an ching ṭhin. An zâng nâ dawmpui vat erawh chuan ṭha tak leh awlsam takin an tho chhuak thei ṭhin. Tuna zângnadawmna kan sawi tur erawh hi chu sapṭawnga compensation hi a ni. Mizo pa ràwn Pu J.F. Laldailova chuan compensation hi “zângnadawmna, a bûk rualtu, lawmman;” titein a hrilhfiah. Zângnadawmna hi mimal, chhungkua, khawtlang, pawl, kohhran, NGO, sorkar leh ram leh ram inkarah pawh inpek theih a ni. Sorkarin project, scheme, plan, development hrang hrang a kalpui dawn a, ruahmanna a siam dawnin mimal, chhungkua, kohhran, pawl leh pawl etc.-te ram leh hmunhma laksak ngaih chang a awm thei a; chutiang a lo awm palh thulha sorkar thil tum leh ruahmanna daltu a awm loh nan tiin Land Compensation Act ṭha tak a nei a; chu dan hmang chuan ram leh in leh hmunhma lo ram laksak ngaite chu a huam chhunga thlai, thei leh thil dang awmte hlut zawng milin rate mumal tak a nei a; a ram leilung hlut zawng azirin chutiang zelin a neitute hnena zangnadawmna chu a phu tawk chhût chhuakin a pe ṭhin. Chu chu sections 28, 37(5) and 43 of the Land Compensation Act anga kalpui a ni ṭhin a; he dan hmanga rate thar bera a lan danin ram leilung hlut zawng milin engmah thlai ilo awm lo leh ram ruak chu acre khat zelah Rs. 6,750 leh enkawl lai thei, thlai ilo awmna erawh acre khat zelah Rs. 13, 500/- zela chhut chhuah a ni. Hetiang hmanga sorkarin zângnadawmna a pek ṭhin hi compensation chu a ni. Sorkar leh sorkar, ram leh ram, mimal leh mimal, chhungkua, leh chhungkua, khua leh khua, pawl leh pawl angah pawh zangnadawmna hi kalpui theih vek a ni.

TUTE NGE COMPENSATION HNAM?

Ram leh hmun ngah leh nei ṭha tan chuan Compensation hi hausak belhna leh pheichham manna hmanraw ṭha ber a ni ti ila kan sawi sual tam pui awm lo ve. India sorkar hnuaia mahni inrelbâwlna mumal tak kan neih aṭang khan Mizo mipuite hian zângnadawmna chhenfakawm tak tak kan dawng nual tawh a; ṭhenkhatin din chhuah nan an hmang ṭangkai em êm a; damchhung khawsak harsatna lakah an inchhanchhuak ṭhin. Ṭhenkhat erawhin holam taka sum lakna ang mai a nih vang nge, an tlakran lehzual phah lawi bawk ṭhin. A thang rei deuh ṭhin e, tih mai loh chu sum bâwm ṭha tak leh hlawk tak a nih avangin dik lo tak, leh dawt hmanga zangnadawma lak ve phet tuma lo phi buai em êm ṭhin lah an tam thei hle a; hei vang hian kan CM hlui mi thil chik mi tak Pu Lalthanhawla khan, “Mizote hi Compensation hnam kan ni,” a lo ti hial a; a sawi lai khan kan nuih liam mai mai a, mahse, a ministry hnuaiah leh tun thleng pawhin zângnadawmna hmuh vena chhan tur nei ve lo, compensation hmuh ve tuma buaipui an tam tual tual a; amah ngei pawh khan he thil tenawm tak hi tihreh ngaihna a hriat loh avanga a mangang tawpkhâwk ṭawng chhuakin, “Compensation hnam kan ni,” tiin a puang chhuak ta hial niin a lang. Kristian 87.16% (Data 2022-2023) awmna rama hetiang em ema hlemhletna tam ta mai hi a va'n zahthlakin a va'n rapthlak tehlul em! Hemi kawngah hian kan ram roreltu sanga thu te, Land Revenue & settlement Department-te leh sorkar mi lian, khawtlang roreltute thleng pawhin an inhnamhnawih ṭthin a nih hmel hle.

MJA-TE AN CHE ṬHA

Hna mumal tak ka neih hma khan Journalist nih ka chak thei hle ṭhin. Mahse, kan nih châk nazawng a nih theih ngawt si loh va. Kohhran level-ah chanchinbute khawihin hun eng emaw chen ka inhmang ve ṭhin. A nuamin thluak a chak phah a, a ṭangkâi ṭhin hle. Tar harna hmanraw ṭha tak niin ka hria. Right to Information Act-2005 hmanga Kolasib MJA-te’n Vairengte leh Aizawl inkar Highway 4 lanes siam tura zangnadawmna chungchanga thil felhlel awm nia an hriat avanga zawhna an zawh, chhanna bawhzui thawh hnihna Jun 17, 2023-a an hmalakna kha ngun takin ka lo ngaithla a, MJA-te kha an tiṭhain an fakawm hle. An rinhlelh ang ngeiin thil dik lo tak tak, mi hminga pass lem siam; VC pass lem hmanga cheng nuai 73 chuang lak te, kawngpui paltlang loh tur rama zangnadawmna cheng eng emaw zat pek chhuah awm nia an hmuh chhuahte kha a zahthlakin a rapthlak hle mai. Ring lo mite chenna ram ni ila chu thil awm tak pawh a ni mahna le? Mahse, ringlo mi, Nitish Kumara leh Arvind Kejriwala hote pawhin hetiang hlemhletna tenawm tak hi chu an tih duh a rinawm loh. Lo ti ve pawh ni se, jail rûn thimah lutin bel lianpuia chaw chhum an ei ve tlauh tlauhin a rinawm. Kan ram leh hnam tana rinawmna (integrity) kan tlakchhamzia hi kan chhut ngai em? Hetiang ti ṭhintute hi Chawlhniah Bible leh hlabu humin, suit nalh tak tak nen mittui tla hluam hluam chungin, tlawr takin an ṭawngṭai leh thei tho mai thei. Mahse, vân Pathian chuan an thiltih ṭha lo tak chu a hmu ru reng si a. Pa pakhat cheng nuai tam tak zângnadawmna latu chuan zan tin khawpui service (KS) leh nuthlawi tla hlang, hmelṭha tak tak leh pian nalh tak tak a mutpui ṭhin a; kohhranhote’n an sawi duh hle a; mahse, a lâwina kohhranah a hlawmin sawma pakhat a pek lawih hnu chuan sawisel ahnekin, “A fel, a inpe zo, a rinna a chak hle mai,” an ti a, hahipin an sawi a; vanramah an fak kai hial ta emaw tih turin zu han sawi mawi leh duh a maw le! Hei hi a ni, sum thiltihtheihna (money power) chak tak, ringtute thinlung hneh theitu chu?

A TLANGKAWMNA

Zângnadawmna awmzia chu kan hre chiang ta. Compensation hnam chu tute nge tih pawh kan chiang ta. Ram leh hnam tana pawi tur thil thleng chi hrang hrang han hmuh chang hi chuan Social Activist nih ve maite hi a chakawm ṭhin hle. Kolasib MJA-te hian ti ṭha hle mah se, a tawpa an tlipna mimal beihna emw, intih hminghliauna emaw, court-a thubuai awrhtir tumna a nih loh thu an sawi kher kha chu a pawi hle a, an thiltih a vaw chhe zui leh nghal ni berin a lang. Kha tlipna khan dik lo taka khawsa misualte kha a tihuangtâu va, sual a vulh len phah thei. Kha ai chuan thil dik lo an hmuh chhuahte kha law court-ah thlenin MJA hminga PIL thehlutin, huaisen takin Zoram mipui tan ding tlang ngam zawk se, chutiang zela an tih phei chuan Compensation hnam kan nihna ata hi kan fihlim ang a, dikna hian hlemhletna a lehthal tawh zawk dawn a ni.


- Dr. C. Lalrampana