Written by
- C.Lal Thlamuana
Dawrpui Vengthar, Aizawl.

SALUTE LUNGLEI!

Aizawl pa niin Lungleiah sorkar hna thawkin kum thum (1990-1993) ka awm a. Lungleia ka awm chhung hian Lungleia pa rawn leh chanchinbu mi chu ka hre bel hman viau hlawm a. Kha tih lai khan kum 30 mi chauh ka la nih avangin Lunglei pa lar leh politician tia kan hriatho kha chu ka kawm pawh ngam meuh lo. Zoen chanchin bu editor Pu Ellis Saidenga kha ka kawm zauh zauh bawk a. Chanchinbu mi zinga MNF ruh tak nia ka hriat ṭhin Pu Chawngchhuma kha a bulah ṭawng sual ka hlau deuh viau ṭhin a. Pa frank tak leh kawm nuam tak a ni a, ka laichin pa tih tun hnuah hian ka hre ve chauh lehnghal a.

Kha tih laia kan DC Pu RL Thanzawna kha Mizo paah chuan ka ngaihsan zinga mi a ni a, a sapṭawng thiamna ngawt pawh kha awhawm tak a ni. Pa ropui tak niin ka hria a, Lunglei District kha a awp hnehin huhang pawh a nei hlein ka hre ṭhin. Pu Zawna khan, "Lunglei hi nakina hill station nuam tak a la ni ang," a ti ṭhin. Pu Biakmawia Pawl tia kan hriat mai ṭhin, Kohhran Thianghlimho kha an thawm a na hle ṭhin a. Thil kan tawn mak ve tak chu Babulon mi tia an koh ṭhin, an pawl ni ve lo zingah khan an thikthu a chhiat teh reng nen, chaw eia sawm te kan hlawh ve tlat thung a. Mahse chu'ng chu a ruk a rala insawm kan ni ṭhin. Kohhran Thianghlim mi leh sate hi mi rinawm an ni tih Lunglei aṭang khan ka hriat zui dan a ni ta zel a ni.

Kha'ng hun lai khan Lunglei kha MST Bus-in darkar 10 lai kal a ni a. Tih fuh loh chuan darkar 12 te kan kal ṭhin a. Tunah chuan darkar 5/6 ah a thlen theih ta a. Lunglei kawnga zin kha a manhla ṭhin hle mai a. Kawng tluanin tlang dungah kan kal a ni ber a, motor chuang chunga khaw hawi kha a nuam em em a, Mizoram tlang leh ruam awm dan leh ramngawte mit tlin tawkin kan thlir thei. Zinkawng thui tak ni mah se environment lam tui mi tan chuan manhla tak a ni ṭhin a, MST bus conductor te'n bus chhunga mei zu an khap hreh deuh ṭhin erawh kha chuan bus chuan a tihrehawm ṭhin hle a ni.

Aizawl leh Lunglei hi inanna tak a awm a. Khaw kawt chhuah, Hrangchalkawn leh Aizawl-a Bawngkawn te, Kikawn leh Kulikawn te, Ramthar tih te, Serkawn leh Durtlang te hi an awmna lai (location) aṭangin Aizawl pa tan chuan mitthlaa hmuh thiam a awl viau a ni. Pu Rajiv Gandhi-a thih kuma Lungleia Cyclone na tak kan tuar khan Hrangchalkawn-a signboard pakhat an tar, "Lunglei i lo thleng ta" tih kha khaw hmawr lehlam, Kikawnah an chhar e an tia lawm. Thlipui khan a thlawh thui hle a ni. Ka sawi ri ve fo ṭhin a, veng hming leh thil hming phuahah Lunglei kan tluk lo hle a. An hnung kan zui zawk zel niin ka hria. Anni chuan Baptist kohhran high school chu 'Kristian High School, Serkawn' an ti mai a. An damdawi in pawh 'Christian Hospital, Serkawn' an ti mai a. Aizawl lamah chuan Synod Hospital hming pawh hi kan thlak zut mai chu a nih hi.

Lunglei khan Aizawl kha an er deuh ṭhin a. Aizawl kan vulh dan leh rambuai avanga khaw lian tak lo ni ta ṭhan chhoh dan hi a nasa hle reng a. Mahse, Aizawl pa hi ngaihsan bik tur an ni lo a, Aizawl mi lianhote, ram hruaitu hmasate phei chu Lunglei pa an ni deuh ber zawk a. Thingtlang pain kan al hneh tàk em avangin Aizawlah pawh Mizo nun hi kan chhawm nung a ni chauh a. Chutiang ni lo se, Lunglei hi Zopa khawpui tih tur tak a ni zawk ang. Sapin Special plannning an tih ang deuh, mipui mamawh sem darh rilru hi Aizawl pain an pu pha lo emaw tih tur a ni. Mizoram mamawh hi Aizawlah awm zel se an ti ni mai hian a lang a. Mipui mamawh (assets) ang chi hmun danga sem zai tumna a lian lo. Lunglei-ah chuan sorkar thupekte hian awmzia a neiin zah leh zawm a hlawh ṭhin hle a, Aizawlah erawh 'kei ka ni' inti an tam a, sorkar aiin NGO an lal emaw tih tur a ni. Kei ni hnathawh lam Sanitation lama kan hmalaknate kha min pawisa ve em em a, min fak der ve luam thin a. Aizawlah chuan hnial khàn inti hre tak tak an tam a, hnathawh hi a sak tṭalh mai a ni.

Lunglei pa ho khan ram hmangaihna rilru an pu nasa a, an titi tui ber ni mai khan ka hre ṭhin a. Lunglei pa, an politician ṭhenkhatte khan Lunglei kha phatsanin an hre deuh ṭhin a, kei chuan ram leh khawtlang hmangaihnaah Aizawl paho hri an kai vang chauh niin ka ngai ṭhin. Aizawl hi Mizoram emaw ti pawl hi an awm leh ṭhin a, Lunglei pahoin chu chu an duh lo a, an sawi chhuak fo kha dik ka ti hle ṭhin. Kohhran hruaituah te, Kristian Lehkha bu chhuakah te, Mizo literature lamahte hian Lunglei hian an thawh hlawk em em a. Mi thiam, mi ril kan tih ang hi Lunglei paho an ni chawk ṭhin.

Ram rorelna leh thuneihna sem zai dan kalphung hi Lunglei hian an man hle a. Hmasawnna ruhrel hi thuneihna sem zai a nih loh chuan khawiah emaw a inhnawh tawt thei tih an hria a. Lunglei tan mai ni lo, Mizoram chhim leh hmar, chhak leh thlang hi an mitthla thiam bikin ka hmu ṭhin a. Demna erawh chu ka nei. Lunglei High Power tih ang vel hi political arrangement an tih ang hi a ni a. Mipui bumna chi khat a nih hi an hre har ka ti a. Hei ai hian Lunglei Town Committee te nei zawk se, Town Committee-ah mipui aiawh an tel ang a, mipuiin 'aw' an neih theihna tur a ni zawk ang tih hi ka thlir ve dan a ni.

Hun a lo kal hret a, Covid-19 avanga harsatna leh sorkar nena an inhmachhawn danah dik nia an hriatah chuan inchi khat pawhin an tawlh lo kha an ngaihsanawm a. Sorkar hnathawk lian an hna lama hmingchhe deuh an dim hek lo a. Lunglei mi Ruling MLA pakhat chuan kawng chungchangah Assembly house thlengin an hotute a um zui ngat ngat ngam a. Decentralization buaipuia an vahvaih lek lek hnuah Municipal sorkar an nei ta a. Municipal sorkar neih rel thlutu sorkar lai chu 'keimah niin kan thiam ang angin ro kan rel ve dawn' ti niawm takin lawmthu sawina vote pek ṭul an ti chuang lo. Mizoram political history ah thil mak thlentirin 'ruling ngei aw' an ti chuang hek lo a. Serchhip MLA bial bye-election leh LMC inthlan kha thil inang a ni lo a. A inanna erawh chu democracy hi a thu (theory) mai nia kan lo hriat ṭhin, ruling ni lo pawh thlan ngamna rilru huaisen an nei a. Democratic principle kha mipuiin a taka lantirin huai takin vote an thlak hmiah a, 'ZPM lam ve thung' an ti a nih kha. ZPM pawh hian Lunglei hi Mizoram second capital kan lo tih ṭhin vang nge, an party chuan Southern Headquarters tiin hming mawi tak an pe a nih hi.

Aizawl West I leh Tuirial Assembly Constituency-a by-election-ah te khan ruling nge nge an tih avangin eng nge infrustructure lian sawi tur an vote chhuah tih mai awl tak a ni. A hma lawka an lo vote tlin tawh kha vote tling leh ta ngat se, political party te hian an fimkhur phahin mipui hi min bawl fo lo mai thei a ni. Politician-te hian chaw min pe si loin an nghakuai hmangin mipuite hi min man fo dawn em ni? tih hi Salute Lunglei! ti chungin Zoram mipuite ka zawt a ni.

- C.Lal Thlamuana,  Dawrpui Vengthar, Aizawl.