‘BANG TAWH R’U’ THLIRNA

He hla hi Triau Trackx te’n mawi takin an sa a, an band drummer Ramengmawia phuah a ni. Hla rua em em hmuh tur awm lo mah se, mi tinin kan hriatthiam phak leh, kan thinlung khawih pha a ni a. An band hian ṭhalaite min ‘represent’ avangin tunlai taka phuah a ni pawh hi a inhmeh tho mai. He hla hi mihring nuna hun hrang hrang chipchiara chipna hla a ni a; chu mai bakah, inhnemna leh mi dang hnemnate a ni tel bawk a ni. Lusei ṭawnga ‘love song’ kan neih zingah hian natna leh vanduaina pho chhuahna hla a tam hle a; hetiang ang ‘motivational’ lam hla lungkuai tak mai Ramenga’n a phuah hi tlang hrang hranga awm Zofate tan a hlu hle a. He hla hi hla thar a ni lo va, eng hunah pawh a tawngtu azirin a thar zawk a ni.

‘Nipui, thlasik, fur leh favang ten,

Hunbi an nei ang hian;

Hlimni, lawmni, ṭah leh lungngaih ni ten,

Mihring nunah hun bik an nei’ tia bul a’n tan ngawt maite hi pehhel reng reng a awm lo va, chang khatna aṭang hian a pét goal nghal a tih theih ang. ‘Season’ hrang hrang a awm a, keini’n kan neihah chuan heng- nipui, thlasik, fur leh favang te hi an ni a. A phuahtuin a remkhawm dan hi ni leh thla anga inkawprem, K.Hminga’n 'hrang tura duan a tih ang maia' inang si lo a dah kar thlakte hian a sawi tumah min luhpui nghal a. He hlaah hian Ramenga mai bakah a pa, Mizo literature-a mi lian leh mi bik C.Lalsiamthara kan hmu tel thei hi a ropui ngawt mai (Ramenga nihna/identity bo hauh si lovin). An sawi ṭhin a, nipui chuan kawng hrang hranga hmasawnna a entir a. Chutih rualin, hliahkhuhtu mamawhnate pawh a entir tel an ti, thlasik a la hmabak vang pawh a ni maithei. ‘Nipui’ hi chu a hming ringawt pawh hian thathona a keng tel nghal a; chutih laiin thlasik chuan natna te, damlohna te, malna te a entir thung a. Inang lo tak mah ni se ṭhen hran theih an ni lo va; hrang hlak angin lang mah se inunauna tak nei awm hian an awm bawk a. Nipui pawh hlimawm viau mah se, thlasik atana inbuatsaihna a kawh tel tlat avangin nipui ziaah hian thlasik a lang kan ti thei ang.

Fur leh favang a la rawn tehkhin ta cheu a. Fur leh favang ngat phei hi chu Mizote tan chuan kan nuna pawimawh leh kan ngainat em em a ni a, tlar hmasa bera a dah chat te hian a phuahtuin Mizo rilru a manzia a tilang chiang hle. Kan hre ṭheuh a, fur chuan harsatna tam tak min thlen ngei mai a. Chutiang chu ni mah se, mi tam tak tan chuan an lungtilengtu leh an ngainat a ni a, hla tam tak piantirtu pawh a ni. Lallianmawia pawhin a hla ‘Fur Khawthiang’ tihah khan,

‘Suihlung min len zual ṭhin e,

Fur khawthiang eng no rii riai;

Tinkim ka han dawn chang ni hian,

Aw, min ngaihtir nunhlui mual liam hnu zawng te’, a ti hnap mai a. Chutiangin favang phei hi chu Mizote tan a hluzual hle a tih theih awm e. 'Favang awllen' tih ngatin kan nu leh pa, kan pi leh pute chuan an lo sawi ṭhin a. Favang pawh hian lunglenna a keng tel hle a, chutih rualin hlimna leh lawmna a keng bawk a ni. Kan pi leh pute hun laiah chuan lo lam hna an zo va, mahni khua ṭheuhah an hlim a, an thawveng em em ṭhin a; chung hunah chuan lungleng mi emaw ngaih tur bik emaw nei tan chuan an lunglenzual hun leh hun kal tawh an chhui kirna hun a nih a rinawm. Damhauhva pawhin a hla ‘Ṭhal favang kawl eng leh turnipui khi’ tihah,

‘Ṭhal favang kawl eng leh turnipui hi,

Lawm an tam e, lelthang zai mawiten zun zai lo sa;

Lungleng chuang leltepa’n lenbuang zar a awi e,

Thlang kawrnu leng nen sen nau ang kan ṭap e,

Sen nau ang kan ṭap e,’ a tih hian lung a kuai a, suangtuahnain lelthang zai kan hre thei a, kan lung a lenpui thei hial nia! Chutih rual chuan favang chu hun hlimawm, mite nghahfak a ni a, hlawhtlinna a entir bawk a ni.

Heng hunbi ang chiah hian mihring nunah hlimna leh lungngaihna a inzam pawlh chiat a. Lusun pawhin hlim ni a tawng leh a; mi vannei kan tih te pawh hian lungngaih ni an nei ve vek a. A ngai rengin awm tum pawh ni ila, kan thuneihna piah lam a ni. Heng hun hi he hlaah hian ‘hun bik’ tia a phuahtuin a dah te hi a themthiamzia lanna pakhat a ni. Thil narana kan dahte a dah chungnung thiam a. Heng hunte hi thleng ve tur reng leh ngaia neihna mi tam zawkah chuan a awm ṭhin a; amaherawhchu, chìk taka ngaihtuah chuan mihring nun atan an inchawm tawn tlat si a ni. Lungngaihna te, vanduaina kan tih te hi thil pangngaia kan neihte hlut nachang min hriattirtu leh kan vanneihna leh kan malsawm dawn min chhiar thiamtirtu an ni thei a. A lehlamah chuan mihring hian lungngaih reng hi kan hriselpui lo va, hlimna hian min tichak a, min tiphur ṭhin. Pawisa thir lehlam ve ve ang hian an pawimawh a, taksa pakhata awm ang mai an ni. Chuvangin, he hla chang khatna thu hi Pathian thil rel thiamzia fakna leh chawimawina ti te pawhin sawi a inthlahrunawm lo ve.

A thunawn ah chuan,

‘Bang tawh r’u, ṭap tawh s’u,

Kumtluanin chhum a zing ngai lo;

Bang tawh r’u, ṭap tawh s’u,

Kumkhuain ruah a sur dawn lo,’ tih a lo awm a. A thunawn pawh hi a chang nemnghehna anga ngaih theih a ni a. Mi dang va ‘address’ na awm mah se, lungngai mek leh hnem mamawh nia inhriate tan chuan mahni tana seng luh a, mahni inhnemna atana hman theih tak a ni a. Chhum zin chang a awm a, chhum ruahtui pai leh pai lo te a awm a. Chung zawng zawng kian hun chu a awm a. Chutiang chiah chuan natna pawh hian rei a daih tak tak thei lo. Mi rilru hliam ṭhin emaw dik lo tak emawa mi chunga thil ti ṭhinte pawh hi vannei angin lang ṭhin mah se, vanduai hun an nei a. An lungngaih thup nana mi chunga ṭhat chhuah duh reng reng lo an awm bawk ṭhin. Harsatna leh natnaah pawh hian chinfel harsa lutuk lo leh palzam mai theih a awm a; pal luih harsa takte pawh a awm. Chung zawng zawng chu an kumhlun lo va, tawp hun an nei ṭhin. He hla phuahtuin ruahsur nena a tehkhin phei hi chu a inhmehzual a. Ruah a sur tak tak hi chuan lung a zing a, ruahsur laia buaina tawh phei chuan harsatnate hi a harsat hmel bik ṭhin. Hei vang hi ni maw, thawnthu ziaktu hovin thil ṭha lo leh vanduaina, a changtute an tawhtir dawn hian zan hun leh khawchhe tak an lo hman fo ni. Heng zawng zawng avanga lungngaia rum thei tura siam kan ni a, mahse chumi karah pawh chuan he hla hian kan ṭap te, kan rûmte chu vanneihna kan la neih leh tur te, kan nuna ni eng mawi tak kan hmuh leh tur te avanga bang turin min ti a.

A chang hnih naah,

‘Ni leh thla leh arsi te pawh khian;

En hun bi an nei ang khian;

Hlimni, lawm ni, ṭah leh lungngaih ni te,

Mihring nunah an inen chhawk ṭhin,’ a ti ta a. Chang hnihna pawh hian chang khatna leh a thunawn ang thovin lungngaihna leh lawmna sawi mah se, a ‘mood’ a danglam tawh a, a ‘positive’ zual a, chuvangin he hlain a tum; a eng zawnga thil thlirna chu chang hnihna tawpna hian a hlen chhuak a tih theih awm e. Tlar hmasa berah hian ni leh thla leh arsi te an lo lang a. Anni hi en hun inang lo ni mah se, inanna an neih chu mihringte tan enna an pe vek a ni. Tlar hnihnaah en hunbi an neih thu tarlan a ni a. Hei hian chiang takin Pathian thil siam dan leh a thilsiamte’n anmahni siamtu an chawimawi dan a lo lantir a. An hunbi ṭheuhah an eng ṭhin; ni zanah a eng ngai lo va, thla leh arsite paw’n chhunah an eng an chhuah ngai lo. Hemiin a entir dang leh chu, Pathian ropuizia leh a thiltihtheihzia a ni awm e, a siam dan ang leh awm tura a tih ang lovin thilsiam dangte hi an awm ngai lo va. Chumi piah lamah, an inkarah buaina emaw innghirnghona emaw awm lovin an tihtur chu an hunbi dik takah an ti mai zawk a ni, mihringte hian zir tur kan va ngah em! Hlim ni, lawm ni, ṭah ni leh lungngaih nite pawh hi kan nunah inlan chhawkin dawnsawn dan hrang hrang awm mah se, tlar linaa heng zawng zawng hnathawh a sawi nana ‘en’ thumal a hmang hian a positive zawnga thlirna a entir a. Kan nunah hian enna hian hmun a luah thukin a pawimawhna a lian hle a. Eng chuan thim zingah pawh kawng min kawhhmuh ṭhin a, harsatna chirhdiak ata min kaithoa beiseina min petu chu, éng a ni ang hian heng kan hun tawn hrang hrang hian, kan nunah eng nihna chanvo a nei ṭhin a ni. Chutih rualin hmar arsi pawh khualzinte kawng kawhhmuhtu ni mah se, khualzinte’n arsi an en a ngai angin kan hun tawnte malsawmnaa chantir tur chuan a mihringate kan pawimawh a, kan dawnsawn danin azirte pawh a ngai ve bawk a ni. Chuvang ni maw, chang hnihna hnu lam hian a thunawn hlang hlak an awh tawh a ni.

He hla hi motivational a nih piah lamah khuarel (nature) fakna tite pawhin a sawi theih awm e. He hlaa thumal phenah hian hahdamna a awm a, a thluk lung kuai tak hian mi hneh theihna riau a nei bawk a. Fuihna hla ṭha tak a ni. Mihringte hi hlimna kan tawn chuan hlaa han phuah chiamte hi a nazawngin kan ti lo va; kan lungngaih erawh chuan inbun ruahna tur kan zawng a, hla te pawh kan tawrhna ṭawmpui theihna hla a awm chuan kan ngaina bik ṭhin, hei hi mihring zia a ni. Chuvangin, Mizo kan awm chhung chu he hla hi mi tam tak tana inhnemna leh beiseina kawl eng chhitu lo ni zel rawh se.

- Debbie Rinawmi