Written by
- Dr.Vanlalrenga
KGMU, Lucknow.

Dr. Zorammawia (Pu Ma-a) Mizo zinga Oral & Maxillofacial Surgeon hmasa ber

Mizo Doctor kan neih zinga thiam tak, Dr.Zorammawia (Pu Ma-a), kum 2019 November thlaa chatuan ram min pansan ta kha mi tam zawk chuan Dentist (Ha Doctor) angin kan hre lar zawk ngei ang. Hmingṭhatna tam tak, Mizoram Boxing lamah leh thil dangah nei mah se, tun ṭumah hian a Specialist nihna hi han sawi ka duh a. Mizo zinga Oral & Maxillofacial Surgeon (OMFS) hmasa ber niin, kum 2001 khan a zir zo a ni. Hemi Department bikah hian India rama zirna ṭha ber nia an sawi King George Medical University, Lucknow-ah ngat a zir chhuak a, a zir chhuahna Institution hi a ṭhatzia tichiangtu chu kumin NEETPG(MDS) India ram pumpuia  pakhatna leh pahnihna kha he University ami hi an ni. An ṭhat bikna chi hrang hrang zingah Maxillofacial Trauma (hmai leh khabe ruh tliak etc) te, orbital floor reconstruction te, Oral Cancer (Ka chhung Cancer), TMJ ankylosis (Ka ang zau theilo) , facial asymmetry (hmel sawi) te he University-ah hian an zai nasa hle a ni.

 Pu Ma-a hian thiamna a ngaisangin a ngaihlu hle a ni tih lantirtu chu Specialist a zirlaia an la zir loh Orthonagthic Surgery (Khabe Dawh Zai) chu a kum a lo tam deuh tawh hnuah pawh a hranpain phaiah a zuk zir ṭha leh a, mi tam tak tan malsawmna a ni ta rêng a ni. Mizorama Dental Service (Hospital-ah) kan la hnufual bikzia hi hrechiangin a vei thei em em a ni. 

Vawi khat pawh Aizawl aṭanga damlo pakhat an rawn refer, Distraction Osteogenesis (Khaberuh cher sei) chu ka awm mekna KGMU, Lucknow-ah kan tihsak a, a rawn buaipuitu zinga mi chuan, “Pu Reng, Dental hian ‘Ha’ chauh emaw in khawih ka lo ti char char a, hetiangte intihtheih hi ka lo hre ngai lo reng reng a,” a ti a. Kei lah chuan, “A mak lo e, kan hotute pawh khian ‘Ha phawi’ bak thiamah min ngai meuh lo,” ka lo ti fiam a. Pu Ma-a khan ‘Ha phawi Department’ ang leka function rikngawt hi a duh lo em em a, a zir thiamna te, a finnate nasa zawka Mizo mipui tan hman a nih theih nan a theih tawpin hma pawh a la nasa hle a ni.

Chutiang tur chuan Civil Hospital Aizawlah hian Dental OT leh Ward kan neih theih nan a bei nasa thei hle a, tuna kan Health Minister zahawm tak pawhin a phurpui thu leh OT leh Ward pawh amah ngeiin min hawnsak a tiam thu sawiin a phur thei hle a. Tin, OMFS Deptt. hi India rama Trauma Center lian (e.g. AIIMS Delhi, KGMU Lucknow) ah te hian kan pawimawh hle a. Tuna ka awmna KGMU Lucknow ah pawh hian 24 X 7 in kan duty a, Facial Trauma reng reng chu kan hnenah an rawn thawn a, ATLS protocol angin enkawlna kan lo pe thin a, Damlo hliampui tuar tan a ṭha hle mai. 

Tin, Facial Lacerations (hmai kak) te pawh hi PHC emaw/casualty-a nurse hovin buai tak kara Stay sutures an lo pek hi ṭha deuhin kan lo revised leh 
ṭhin a. Hmai ser nasa tur ang kha hliam tuar leh damloin an neih loh phah ṭhin a, a ṭha hle bawk. Airway management-ah pawh khaberuh tliak vanga (a bikin B/L parasymphysis Fracture) an leiin an thawkna a hnawh (tongue fall back) avanga thaw ṭha thei lo ang chi hi a tliak (Fracture) laite kan lo her rem sak khan an thawk buai a tiziaawm em em ṭhin. Khaberuh tliak chauh ni lo, thil dang entirnan; biang ruh (zygoma) tliak angte hi kan diagnose hma khan awlsam tein enkawlna a pek theih a ni. Chutianga enkawl a nih vat loh chuan a rei hnuah chuan damloin hnimhlum nena zaipui a hmachhawn a ngaih phah ṭhin. Heng hi hriain Pu Ma-a khan Aizawl Civil Hospitalah hian OMFS Emergency Department siam ve a duh thu hi a sawi thin a, “Mizoram i lo chhuah hunah hma kan la dawn nia, Mizo mipui tan hian theihtawp kan chhuah dun dawn nia aw,” a ti a. Kan ramin hetiang kawnga hma a sawn loh hi a hlau thei hle ṭhin a, a hmachhawp erawh a damlaiin kan thleng hman ta lo a ni.

A chunga ka han tarlan, Dr. Zorammawia hmachhawp; Dental OT leh Ward neih te, OMFS Emergency Unit, Civil Hospital-ah neih ve chungchangte hi kan hotuten in lo chhiar fuh hlauh a nih chuan Pu Ma-a hmachhawpte zinga mi a ni a, tihlawhtlin har lo, ṭha bawk si, mipuiin kan mamawh tawh tak zet thil a ni. Keini ang Âk zât hnih rawng lo leh nghal tan Minister, Secretary leh Director-te hmaa sawina remchang a awm dawn bawk si lo.  

A boral hma lawk pawh khan National Conference Bangalore-ah kan nei a, phone-in min rawn bia a, “Eng nge thil thar a awm em? Kan hnathawhna atana thil pawimawh, kan ram tana pawimawh sawi an nei em?” tihte min rawn zawt a. Kum upa lam ni tawh mah se, hmasawn zawnga thiamna kha a ngai pawimawh thei hle a ni. A lo va entawn tlak tak em! Keini a naute tan hian.

Pu Ma-a kha hmangaihnaa khat mi a ni a. A naute reng reng hian keimah hi min duat ber emaw kan intih ṭheuh theih tur hian min enkawl thiam hlawm em em vek a, kan chhungte pawh kan hrilh ngam loh tur kan harsatna angte hi kan hrilh vek ngam zuk nia. Chuti khawp chuan Pu Ma-a khan mi hriatthiamna a ngahin, hun nei lo viau ṭhin mah se, mi harsatnate hi hrethiam takin a ngaihthlaksak hram hram zel a. A bula awm kha a va hahdamthlak thin tak em! A chhung leh unaute a hmangaihzia phei chu keini phei chuan kan hre phak lo zawk. 

Referral Hospital (tuna ZMC ni ta) a nih lai khan mi zai tur hian tlawmngaiin Civil Hospital aṭangin a rawn kal ṭhin a, a haw lam hian Melriat-a chawhmeh leia bazar hi nuam a ti ṭhin hle a. A chawhmeh leite chu an chhungkaw colony indaihin, inang vekin a sem 
ṭhin a, anmahni chhungkaw tan chauh eng chawhmeh mah a lei ngai lo. A chawhmeh duhzawng pawh awm se an colony chhungkaw kawpkim a awm loh chuan a lei lo mai zel.

Pu Ma-a kha a damlo zainaah ka pui ve fo a, mi hnuaihnung zawkte leh khawsak harsa zawk kan zai chang hian zai man lak chu sawi loh, an damdawi mante a tumsak zawk fo mai. Mi 
ṭhenkhat chu, “In duh zat kha reception-ah khan lo pe mai ru,” a ti mai zel a. Tin, a hnenah hian Clinic danga Doctor lo enkawl tawh hnu, damlo hi an rawn kal ve fo a, a lo khawih hmasa tawhtu Doctor kha sawisel a, dem kha a duh lo mai ni lovin a phal lo bur a ni. A chanchin ngaihnawm tak tak thil tam tak a la awm a. A hnuaia lo thawk ve hrep tawh ka nih vang leh tuna ka thiamna nei tura min fuih a, min tur ṭhintu, ka boss, ka Pu hi ka ngai hle mai. A thih nite khan kei chu Bangalore-ah National conference-ah telin ka awm daih a, ka rilru erawh Aizawl lamah a cheng reng thung.

Tak a, Pu Ma-a kha kan hriat angin a khawvel zinkawng tawp thut a ni a, case khawih laklawh lai, Orthongathic (khabe dawh ang chi) emaw, Oral Cancer (ka chhung cancer) emaw harsatna nei in awm a nih chuan min rawn contact dawn nia. Puih theihna che u ka neih chuan ka lo pui dawn che u a nia. Pu Ma-a laka kan bat a ni e. A tawp nan he thu ziak tur hian Pu Ma-a chhungte ka rawn lem lo a, an duh loh zawng ka lo sawi lang palh a nih chuan in mi ngaihdamna ka dil nghal e. 

Boss Ma-a, kan ngai hle mai che! nangchuan Lalpa ang chhungah  thlamuangin hun i hmang awm sia le…