Written by
- Rohmingthanga Ralte Assistant Professor
Dept.of Mizo, GANC
HMANGAIH HMASA BER (DI HLUI) (K.Hminga Hla Thlirna)
He hla te hi tun lai ṭhalaite zingah a larin, han chikchet chuan ngaihthlak liam puat aiin, belhchian a lo dâwl fê mai! A hla thu leh a thlûk paw’n belhchian a dâwl hrep mai a. Mahse, a hla thlûk leh music lam chu han seprawtuia, kan sawi fiah ve thiam phak a nih loh avangin kan luhchilh lo ang. A technical zawnga hla thlirna kan ziah dawn avangin, sap ṭawng (English) kan hman tam a ngaia, chhiartute hriatthiamna kan dil hmasa e.
A hla thu leh technical, hla phuahtu themthiamna (artistic beauty) vel hi thiam ang tawkin kan han pet lawrin, kan han chip kual vel ang e. Tun lai hla tam takin sawisel a hlawh ṭhin chhan pakhat chu, “Tun lai hla chu hla thu (poetic diction) pawh awm tawh mang lo, ṭawng tluang pangngai, thluk neia siam a, sak chhuah mâi mâi a ni tawh,” tih a ni ṭhin. Ni e, Mizote hian hla thu atana hman bik ṭawngkam (poetic diction) ṭha tâk tâk kan nei nual a. He lam kawngah kher hi chuan tu hnam mah hi, engtik khawtikah mah kan awt bik kher lo ang?! Mahse, khawvel inher hian Wordsworth-a Lucy-i chauh a her pui bik lo e, an tih ang khan, kawng hrang hrangah hmasawnna leh inher danglamna, thil chin dan phung thar hi a awm ve ṭeuh reng tih hi hre tel ta ila.
Kan Mizo hla lamah pawh, sapin ‘Popular culture’ an tih ang hnuhmaa ngaih ve theih, hmuh tur a awm ta zauh zauh a. Hla chu tute emaw phuah tura han dah ngawt bik tlat hunte, hla phuah thiam lar leh hmingthang tawhte’na an phuah tur bik chauha dah leh ngaih hunte a bo ṭan a? Tu khaw kha-ina an hriat ngai lohte’n hla ṭha tâk tâk an rawn phuah chhuah hunte a thleng ve zel dawn niin a lang a, hla ṭha tak tak pawh an phuah chhuah zel beisei ang!
He hla chang thum lekah hian hla thu ṭawng bik (poetic diction) ‘di, riang, chawi, biathu’ tih bak hi hmuh tur a awm vak lem lo a. Hlarua (poetic technique) metaphor, symbol leh simile te hmuh tur he hlaah hian a awm mang lo bawk a. Mahse, heng hlarua te hi a phuahtu hian hmang tam lo mah se, a hla châk (elements of poetry) hman chhun imagery (a hla ngaihthlak laia mitthlaa lo lang ṭhin emaw hla phuahtu’n hla phuah laia a mitthla thil) hi a hmang thiamin a lang fiah fel fai hle. ‘Ṭánga vak’ (kinesthetic) an tih ang chi, ngaihthlak laia mûr ûr ûrna te hi a thuk phum thiam riau a. Hengte hi hla timawitu leh tihlutu a ni chawk! Hla châk hrang hrang (elements of poetry - rhyme, alliteration etc.) tia an sawi, a hmanho hi ka vaibel tih tlukin a hmang thiam a. A hla thukphum (subject and philosophy)-ah a chiang a; tin, a hla hian a huamzau (universal) ṭha hle (mi pahnih inkar atana phuah ni mah se, in ngaihthlak lai chuan in lo tawn ve tawh ang a nih theih avangin, in tana phuah ang hiala ngaihna). Hla thu luang ṭha (rhythm) pawh changtinah hmuh tur a awm a. Tin, a hla inrem chhoh dan hi narrative structure (a bul aṭanga a tawp thlenga inlalawn ṭha taka rem) ṭha tak a tih theih bawk ang chu.
Hmangaihna hi khawvelin a pawm tlan theih ‘hrilhfiahna’ (definition) pakhat a awm lo a, a awm bawk ngai hek lo ang. A chungchang sawina pawh mi mal nun leh a tawngtu azirin a inang lo nuai fo zel ang. Vankhama khan a hla ‘Hmangaihna’-ah khan, a hmangaih tana a inhuamna kha hetiang hian a sawi a.
Ka thai chang mah lo la,
Khiangawi mi tawnah,
Hmangaih lung i dum phawt chuan
Lawm zel ta’nge.
Zirsangzela pawh khan tihian a lo zaipui tawh a:
Ka hmangaihna avang che hian maw,
Hlimten i len chuan lawm zel ta’nge.
a ti bawk a.
Lalhmingliana Saiawi chuan a essay-ah khan, “Hmangaihna chuan damchhung a daih dawn phawt chuan hmangaihna dik a ni mai awm e” tiin a sawi bawk a.
Kan mi hmasa, thu leh hla thiamte hian an rilru leh thinlung tak tak hi an sawi chhuak bik chiah em aw? Siali khaw mawiah an ti mai mai zawk a ni mai lo’ng maw tih a awl khawp mai. An thinlung tâk tâk an sawi a nih chuan, an ‘thikthu a chhe awm lo mang e!?’ Pu Saiawia hian sawi fiah chiam a tum lem lo a. Ni, dam chhung hi ṭhenkhat tan rei tak a ni thei a. ṭhenkhat tan kum 10, 20 lek te a ni ve thei bawk a. Mahse, hun rei lote chhung pawh, inhmangaih thei ta lo, hmangaihna dâi a, tawp ta tlat niawm te hi a awm ve zel si. Kan lo inhmangaih chiah tâk tâk loh avanga hmangaihnate hi dâi ta mai ṭhin a ni lo’ng maw? Hmangaihna pawm tlan theih hrilhfiahna a awm lo kan tih tawh tak kha! Aw, a khuhhawnna ang renga kan hla dah chhuahte hi kan la enlet leh ang.
Di tam neiin di tam ṭhen tawh mah la,
I thinlung neitu i nghilh bik lo’ng e.
He hla tlar hnih lek hi kan en chuan, a tlar hmasa zawk hi luck deuh tan chuan thudik awmsa (universal truth) a ni thei ngei ang. A rawn zawmtu tlar erawh hi beiseina tlem nen, mahni inhnem chawpna mai (consolation) a ni thei a. A thinlung nei mektu chu ‘a ṭhen tawh nge ni anga, a hmangaih thar leh tak hluai a chu’?
I hun hlui nun hlui nghilhin rei lote atan,
I pawm lai di nen hlim viau mah la.
Ri inrem, hla thu inlalawn ṭha (rhyme) mawi takin, tlar thumnaah a umzui leh a,
I hun hlui, nun hlui,
a sak leh a chhiar pawh a nuam a. A hla thu an inlaklawn ṭhat rual chiahin thumal ri inzul (alliteration) ṭha tak a ni tel bawk a. Rhyme scheme neia phuah ni lo mah se, theih ang tawka thu lam ri inzul, zawn leh chuktuah khawm hram hi hla hausakna pakhat a niin, hla phuahtu themthiamna (artistic beauty) lanna pawh a ni ṭhin. A hma lama kan mi hmingthangte hla kan tarlan kha, he t’lai tlar lina thleng hi chuan a hnaih ve thuak thuak hle. Mahse, a hla tlar ngana aṭang erawh chuan, elsenna/tihelna (epigram, satire) mawi lutukin a rawn sawt zui ta a.
Hun lo her zelin riangin awm la.
Hun inher zelin a luck-na zawng zawng kha her bopui se, di tam neia, di tam ṭhen tawh ṭhin kha, ‘riang’ taka awm turin a duh ta mauh mai si. Mahse, chu chuan chhan a nei a. Eng dang ni loin, a hnenah, a lamah, a kir leh theih nan a ni. Hmangaih hmasa ber lo chuan an hnem zo tak takin a ring si lo. Mi dangte dah hniam chuang si lo in, a hmangaih tan a hlutna leh a hmangaihna nasatzia chu uar takin (hyperbole) an chham zui leh a.
Tah chuan tu dang reng i ngai lo,
Tuma’n an hnem zo lo’ng che,
Aw ka ṭhian i hmangaih hmasa ber lo chuan.
Saphoin, “Hmangaih hmasa ber a thi ngai lo,” an tih ang deuhin. Tu ate tan pawh hian hmangaih hmasak ber te hi chu an lo danglam deuh a ni ang e!
Di zawng zingah aw a hmasa ber chuan,
Thinlung an luah an ral ve ngai lo;
Kum sang tam damin di sang tam pawh nei mah la,
A chhing zotu reng i tawng lo’ng e.
A chunga kan tarlan tlarah khian ‘sawi uarna’(hyperbole) mawi êm êm mai a rawn hmang leh a. Hyperbole chu rhyme inchawih takin a umzui a. Kum sang tam damin di sang tam pawh nei mah la. He lai tlarah hian sawi uarna (hyperbole), elsenna (epigram), tihelna (satire, sarcasm) leh thumal ri inzul (alliteration) a awm kim vek thei nia! Elsenna leh tihelna hla thu mawi em em mai pakhat chu Lallianmawia Pachuau khan, thiam takin a lo hmang tawh
ṭhin a.
A ngur nun val chu nem te’n va pawm rawh,
Nang leh i chunnu duhaisam chu.
Keini zawng rairah kan riang lua a ni.
Lianchhung maw lo zuk ni che u a.
Lianchhung, chhungkaw hausa leh mi liante chu dah chungnung awm anga lang siin, “lo zuk ni che u a” a tih hian, a rilru tak tak chuan a dah chungnun bik lohzia a tilang a. He lai Lallianmawia thuchheh hian literature ropuina a rawn tarlang nalh viau bawk. Grammar sikula exam zawhna chhang ni ta se, a fail dur ngei ang le! Chung si-ar khi ka zuk thlir a, tih ang maia, dik thei lo a ni tlat si a. Mahse, literature-ah chuan thu inkalh, mak si, dik thei bawk si (paradox) a ni tlat mai si. Khi ta Vankhama’n ka thai chang mah lo la an tih zeuh te nen khian literature danglamna chu dikna aia mawinaa thuam a nihna a lang chiang teh a sin!
Tichuan, kum sang tam leh di sang tam hi khawvela dam rei leh luck ber tan pawh a neih hman a ni lo ang! Lallianmawia, “lianchhung maw lo zuk ni che u a” a tih hnuah khan, he hla tlar “kum sang tam damin di sang tam pawh nei mah la” tih hi epigram, hyperbole, satire, hla tlar khata awmkim ka hmuh lehah chuan a mawi ka tih leh ber pawl a ni awm e a! Kawn khata liam za tlak an ni.
He thinlung mawl hian a chawi liantu auin,
Tu dang reng a ngai lo, tu ma'n an hnem zo si lo,
Aw ka ṭhian a hmangaih hmasa ber lo chuan.
A hmangaih hmasa ber lo kha chuan ani chu a hnem zo tak tak si lo. He thinlung mawl hian a chawi liantu auin, he lai tlarah hian, pangpar huana pangpar vûaia ûai selh tawh. A enkawltu tui pek nghaka an chûl riai lai i mitthla ve thiam em?
Aw di hlui aw bul min ṭanpuitu,
I zunzam hi anchhia nge mangchhia?
I biathu min hlan kha a hming dawt maw lo ni,
Ka thinlung lah chu i luah khat reng si.
Di zun ngaih hi, a nâ a ni ang e. Thangzawra pawh kha, artui chhungmu pawh sehkeh thei lo khawpin in a zâwr hnâp mai a nih kha maw! A chang tawpnaah hian Epigram leh Paradox a rawn hmang thiam leh hle. Chang khatnaa internal rhyme a neih kha a chang tawp ber thlengin mawi takin a rawn la inban kherh chiâi a. I zunzam hi anchhia nge mangchhia? He zawhna, chhan ngai lo (rhetorical question) hi a mawiin, a thu chheh dan pawh hi nalh ve vaw tak a ni.
I biahthu min hlan kha a hming ‘dawt’ maw lo ni? ṭhennna biathu a nih a sawi lo a. He lai epigram hian paradox a keng tel leh a tih theih bawk ang. Biathu chu a ṭha lam turah ngai ta ila. Mahse, dawt a ti miau mai si, a inkalh leh ta, mahse a dik leh thei tlat bawk si a.
Mittui lo hian maw ka ṭap leh ṭhin,
A tawp nan ka hmangaihna sang ber huatna nen ka hlan a che,
Duhsakna der hlim reng ang che aw di hlui.
Mi tam zawk hi chu an ṭah chuan an mittui a tla ngei ṭhin a ni si a. Mittui lo hian maw ka ṭap leh ṭhin. Parodox mawi tak hi, chik chetin a dik thei a. A dik theih lohna lai pawh a awm leh a. Mittui nen loa ṭah chu, ṭah a ni thei dawn em ni? Pathianin mihring a siam dan phungah kan ṭah chuan kan mittui hi a tla ngei tur a nih hmel si? Mahse, thinlunga ṭap ṭhin an awm a lawm. Mipa tam tak hi mittui nen loa ṭap ṭhin an awm fo ngei ang. Mittui zawng hmeichhiate hmanrua mai a ni si a. A phuahtu themthiamna (artistic beauty) kan tih kha kan la hmu ta zel a ni.
A tir lama kan hla tarlante nen kha chuan a inang lo ta viau mai! Lengzem hlaah hian a changtawp berah hian, hla phuahtute inhnemna (consolation) a awm fo a. Mahse, inthup buai si se ai chuan rilru dik tak phawrha, sai ngâl deng tliak thei khawp thu han phuhchhuaha, han sawtlet chu a duh zawk pawh a ni fahmiang? ‘Hmangaihna sang ber huatna nen ka hlan a che’.
Hmangaihna leh huatna chu thim leh eng anga thil inpersan a ni. Engtin nge hmangaihna sang ber karah chuan huatna a awm theih ang. Mahse, a awm thei tlat chu a nih hmel si a. A tawng tawh chuan sawi aia fiahin in hrethiam ngei ang chu. He paradox leh epigram pawh hi nalh tak a ni, nalh tak!
Duhsakna der, hlim reng ang che aw di hlui, a ti mah mah em aw tih tur nimahse, a thinlung leh rilru dik tak a nih chuan, dawt sawi ai chuan a ṭha zawk mai lo’m ni?
He hla hian, thlûk nei ta lo pawh ni se, hla chham chi (free and blank verse) ṭha tak chu a tling pha tho ngei ang a? Tin, Mizo lengzem hmasawnna thar pawh he hlaah hian kan hmu bawk awm e. A technical lama kan thlir avangin sap ṭawng kan rawlh tam lo thei lo a, chhiartu ten min lo hrethiamna dawn nia.