Written by
- B. Lalthangliana Chhinga Veng
Aizawl

MIZO KRISTIAN HLA THAR PIANNA KUM 100 A TLING TA

Ka ropuina tur leh ka himna hmun,
Ral hlauhawm leh ṭitna awm lo chu;
Thlaler aṭang hianin ka hmu rinin,
Chu hmun hlun chuan 
min tuam vel vangin.

Hla chul thei lo leh hlui thei lo, Zofaten Krismas-ah te, kum tharah te, Good Friday leh Easter-ah te, khawhar in ah te leh zai khawmna chi hrang hranga an sak nin theih loh ‘Mizo Kristian hla thar’ (Lengkhawm hla an tih bawk) phuah ṭanna chu kum 100 a lo tling ta reng mai a. Chumi chungchang chu tawi deuhin i lo sawi teh ang. 

Hla phuah thiam hmingthang Pu C.Z. Huala (1902 - 1994) chuan, “ ...Kristian hla thar phuah reng reng hi, ka hriat dan a dik chuan, kum 1922 vela kan chin ṭan a ni a... Khawbung Patean, ‘Ka ropuina tur leh ka himna hmun’ tih hi a phuah a, miin an duh em em a. Chuvangin, ‘Lei lal puan ropui chu a tlawm ang’ tih ka siam ve ta a. Chumi kum vek chuan niin ka hria, R.L. Kamlalan, ‘Tunah a thar hmangaihna eng nuamah’ tih hi a siam ve leh a, chu zet chuan ram a deng chhuak nasa a ni . . .” tiin a ziak a (MZP Chanchinbu, July 1965, pg.5). 

Pu Patea nupui Pi Kaphnuni (chutih laia kum 84) chu an inah ka kawm a, a fate pawh an awm ve hlawm a. An pa hla hmasa ber phuah hun ka zawh chu, a fanu upa ber Lalengi a pawm lai a nih thuin min chhang a. Kan han chhut ho a, kum 1920 bul lam niin kan ngai a, kan pawm tlang ta hlawm a, hei hi Mizo Kristian hla thar hmasa ber pian kumah dah ila a dik ang e. Chu chu Mizorama Harhna runpui thlen hun tak, hlaa mipui tui vanglai nen pawh a inhmeh hle nghe nghe (Ni 22 December 1982, Tahanah inkawm a ni). Hei hi Pu C.Z. Huala pawh ka sawipui tawh a, a hnial lem lo (Ni 18 October 1988, a inah). 

Pu Patea pa chu Pu Selbawnga a ni a, kum 1894 khan Tuaiteah a piang a, unau mipa pathum leh hmeichhia pahnih a nei a. A tet lai chuan tê zii zei, ria ṭhiu ṭheuh a nih avangin ‘Patea’ tia koh a ni a, a lai ah hming chu ‘Zaliana’ a ni. An chhangchhiat vanglaiin a pa a thi hlauh a, an rethei em em a. Chuvangin, a pa unaute chuan sem darh an tum a. Mahse a nu Pi Sinnawii chuan a ngaingam ngang lo a, Khawbung lal Pu Lalbika inah kum 1904 khan an nufazain an tlu lut ta rawi a, ‘Vanlung ur’ an ni ta, hetih lai hian Patea hi kum 8 - 9 vel a ni awm e. 

Nupui a neih hnu chuan kum 1939 khan Mualzawl (Burma)-ah an pem a. Mahse khawvel indopui 2-naa Japan ral avangin Mizoramah an kir leh a, Reiekah an lut a, Tualtêah an insawn leh a, kum 1946-ah Kawl ramah bawk pem leh tumin an thawk chhuak a. A pem kal chu Samthang lal Pu Sapchhawna, Pu Lalbika fapa chuan a khuaa awm turin a chelh a, a cheng hlen ta a. Vanduaithlak takin kum 1950 khan Samthangah hian chatuan ram a pan ta a ni. Kum 1986 April thla khan a fapa upa ber Pu Lalchungnunga ngen angin a ruhrote chu Mizo Hla Kungpui mual, Khawbungah seng luh a ni. 

Patea hian hla 55 a phuah a, chungte chu Khawbunga a chen lai chauha a phuah vek a nih avangin ‘Khawbung Patea’ tia hriat a hlawh phah a. Chungte chu tun ṭumah hian hmun a luah tam deuh dawn avangin kan chhui rih dawn lo a. Mithiam pahnihin an zir chian dan tawi deuhin lo la chhuak ila. 

Prof. Siamkima Khawlhring (1938 - 1992) chuan Patea hlate a zirchiannaah, “...A hlaah hian êng chi hrang hrang leh pâr mawi hran hran 49 lai kan hmu a. A hlate hi pangpar huan ang a ni a, pangpar chi hrang hrang an vul chek reng a ...Arsi chi hrangte pawh an de chiai a ni... Patea hla angin uai lova pangparte an vul rengna leh êng mawi chi hrang hrang leh arsi tamna hi tu hlaah mah, eng hlaah mah kan hmu lo vang...” tiin a ziak a, a ngaihnawm hle. 

Rev. Dr. Rawsean Patea hlate Theology thlirna aṭanga a hmuh dan hi a thuk hle a, hetianga ziak hi an la awm ngai lo bawk a, tlem i lo thur teh ang. 

“ ...Lal ina sei lian a nih vang ngawtin Lal thuam a inbel ve ngawt thiang si lo. Riangvai fa a nih hi englai mahin a theihnghilh ngai lo tih a hlaah kan hmu, ‘Rethei naufa kan ni’ tih te, ‘Kei khawhar lungngai rethei fa’ tih te, ‘Rairah kan riang thlawn e’ tih te, ‘Kei khawhar lungngai rethei tân’ tih te, ‘Misual rethei ka tan hmun a awm e’ a ti a. ‘Rethei’ tih hi a nihna pumhlumah a hmang a ni. 

Vanlung ur Patea chuan lal in chu lal leh upate rorelna mai a ni lo a, kulhpui-inhumhimna hmun a ni. He hmuna awm ve lote hriat phak loh thil a zir a, pawn lam mite hmuh theih loh hmuhna mit var a nei bik a... Isua a kohna pakhat chu, ‘Ka kulhpui leh ka Chhandamtu’ tih a ni. A retheih lai ber pawha a himna chu lal Vanlung a ni angin, Immanuela kulh chhungah chuan a him tih a theihnghilh ngai lo... An retheih laia lal sutpui an pan ang bawkin, Lalpa hmel hmu loa a van ruai ruai lai pawhin, ‘Zion kulhpui, khawiah nge i awm?’ tih a bâng thei lo. 

Hmun nghet nei loa a pem kual fo chhan hi a retheih vang a ni ber a. Chu retheihna chuan ringtu chu khualzin, chatuan ram pana kal mek ang niin a hmu a ... khualpâng zin mai mai an nih lohzia a hria a... a châk leh lungkham ber chu Jordan lui dai kai a ... Zion tlang ngei mai han chuan vang vang a ni : 
Zion, i tlang chungah chuan,
Lungngaiten chawlhna an hmu;
Kei pawh i tlang hlimna ramah,
Nuamin ka leng ve ang, a ti thlawt mai a ni. 
Krismas te hi... sumdawngte tan sumdawnna runpui a ni ber a, ...lunglenna a inzep tel hlei thei ta lo. Patea chuan... Lalpa thil siam ropui tak Tlaizawng par aṭangin Krismas hunpui a hmuak a, Lurh tlang leh a vel ramngaw no nghual te, a tlang panga Tlaizawng par vul chuk te chu chung lam sanain lal pianna hun a puanna nia ngaiin: 
Lal pian hun pangpar a vul leh ta,
Thinlai mu hnu lunglen a kai tho ve;
Van hnuai mi hril Bethlehem tlang chungah,
Rinin thlain mi an thawk kai.,
a ti daih thung. Sapho chuan ‘Blue Christmas’ ti te, ‘White Christmas’ ti tein an sawi a. Patea erawh chuan ‘Green Christmas’ min hmantir daih ṭhin. ‘Patea hlaa Theology inphumte’ han tih lek mai chu a uiawm lek lek zawk a, Theology a inphum mai a ni lo a, Mizo Theology puanchhuahna a ni vek zawk...” a ti a, a ngaihnawmin a ril ngaih ngaih ngei mai. 

Mizo Kristian hmasa ber hi ngun taka kan zir chuan, a phuahtu kalsan tawh nun ram boruak a pho chhuak chiang hlein a hriat. A hma lama kan sawi tawh ang khan, kum riat vel mi lek a nih laia a nu hoa Khawbung lal Pu Lalbika (1886 - 1934) ina tlu lut, lal vanlung ura sei lian a ni a. A naupan lai pawh hian khawlaia ṭhiante a kawm leh an infiam thinaah a rualpuite pawh ngam a nei ve hauh lo ang a, hmuhsit leh tihduhdah pawh a tawng zing hle awm e. 
A puitlin hnuah pawh a hun liam tawha a nun ram chu a ngaihtuah chhuak fo ang a, a mangphan chamchi ngei bawk ang. A puitlinah pawh a hnung lamah miten lal tirhchhiah leh vanglung ur a nihzia an sawi sep sep a ring ang a, an ṭawng ri a hriat chângte pawh a awm mahna! Zah ngawih ngawih chang leh kimi tlawk tlawka a awm chang chenin a nei mai thei e. 

Hengte avang hian khawvelah chuan a tan hlauh tur a tam a, ṭit dêkna tur a nghah hle a, himna tur a vang em em a, a ropui ve na tur phei chu a hmu zo thlawt lo a. Chu a hun leh a nun mual liam chu a rilruah a insawh muk a, a inbeng nghet tlat a. Chu chu a hla tlar khatna leh tlar hninhnaah hian a au chhuahpui ṭhuai niin a lang a, vanram thlahlel ngawih ngawihin : 

Ka ropuina leh ka himna hmun,
Ral hlauhawm leh ṭitna awm lo chu;

ti lo thei lo dinhmunah a ding ti ila a sual awm lo e. Chu hmun chu, ‘Thlaler aṭang hian ka hmu rinin’ a ti a, thlen hlan a nghakhlel em em a, chuvangin, ‘Ka thlir ni tin ang, ka thlen hma loh chuan’ a tizui thlawt nghe nghe a ni. He ngaihtuahna hmang hian a chang dangte hi han sa ve mah te, a inhmehin a inhnerem thlap mai nia. Hengte avang hian Patea hi he hla phuah lo thei lo dinhmunah a ding ti ila a sual awm lo e. 

Mizo Kristian hla thar hmasa ber he hla hi a thluk a ṭhain sak a nuam a, thuken a pui a. Kum 100 lai liam taa phuah ni mah se vawiin thleng hian a la nung reng a. A hnua hla phuah thiam tak tak te pawh hian Patea hnung hi an zui deuh zel a ni ti ila a sual kher lo awm e. Hetianga ro tling hla Zofaten kan nei hi mawlsawna chhinchhiah tlak tak a ni.