MANIPUR DRAMA
India rama Drama azawnga lian ber leh rapthlak ber chu ‘Manipur Drama’ May ni 3, 2023-a alh chhuak kha a ni. Manipur Drama hi India history-a buaina rapthlak ber a ni hial awm e. Zofate tan chuan May ni 3 chu khawvel awm chhunga theihnghilh theih loh tur ni pawimawh tak a ni ta!
He drama inṭan dan hi Zofate ram chhuhsak tuma Manipur sorkarin lem changin, Schedule Tribe nih tuma hma an lak vang a ni. Tichuan, Biak In hâl, sakhaw thil tihchhiat leh nasa taka Zofate nghaisakna chu Imphal khawpuiah mei angin a alh a. Chu mei tialh zual tur chuan Imphal khawpui chhunga Police hmunpui paruk leh, Zofate chenna hmun pakhat aṭangin silai sangli leh a mu tam tak a bo an ti a. Meitei hel pawl pahnihte chuan chu'ng ralthuam ṭha tak tak hmang chuan Zofate chu dìm lo baksakin an bei ta chiam mai a ni.
Manipur drama chungchangah media hrang hrangin mi chi hrang hrang an interview a. Rin thuin an inhnial buai nuaih nuaih a. Thudik hailan a nih theih loh nan internet lah chu tun thlengin an la titawp chhunzawm ta zel a, rinthuin eng chen tak inhnial buai ang maw! In leh lo nei lo leh raltlan mi sing tam tak tawrhnate chu thupui hlapuiah tun thlengin media-ho chuan an la nei lo va. He drama hian mihring hlutna lam reng reng a hlamchhiah a ni ber. A tuartute tan chuan ni khat pawh a rei a, ni sawmli chuang inngaihthah ang chi phei hi chu a rapthlak tak meuh a ni. Fur puiin an harsatna namen lova a tlakbuak hun nghak ni awm takin sorkar lah chuan, Relief and Rehabilitation lah chu hmanhmawh lo takin a kalpui a. Thil pawimawh em em buaipui nghal mai tur, mihring dinhmun chhe taka awm lehzel ngaihthah a ni hi, he drama-a lung tichhe tak mai chu a ni. Tih awm tih loh, tih nghal ngai nghah khawtlai ni zel mai hian mihring hlutna a nuai bo va, hetiang drama hi khawvel democracy ropui India ramah mai ni lovin, khawvel hmun dangah pawh awm tawh lo se a va duhawm tak em!
Silai leh a mu bo zozaite chu state Home minister chuan a bân phah lem hlei lo va. Union Home Minister Amit Shah lah chuan dah kir leh turin a ti satliah mai a. State sorkar lah chuan silai dah kir lehna ‘Drop Box’ siamin kawng a dap lek fang a ni. Thil serious pui pui ngaihthah leh haider hi Manipur drama kalphung a ni. Chutih lai chuan China ram aṭangin silai ṭha leh a mu Zofate hnena lut ruih ruih ang dawna sawi pawl an awm a, China chu an ngai ropui lu deuh a ni. Zofate chu ‘Foreigner’ an ti a, ‘Refugee’ an ti thul. Manipur sorkara politician leh thil tithei hovin drugs hmanga sumdawnna an kalpui thu sawi lovin, Zofate chu Narco-Terrorist an ti a. Meitei hel pawl Arambai Tenggol leh Meitei Lipun te chu Terrorist ti duh lovin Zofate chu ‘Terrorist’ tiin dàwt hmangin an hêk a. Union Home Minister Amit Shah chuan ‘Kan thlir reng’ tiin buaina a zuah lian a. A hming chuan sipai singthum chuang erawh chu a thawn lut a. Hapta thum hnuah ni thum châma Manipur-a kalin, ni sawmpanga chhung chu lo intibuai lo tura tiin a hawsan leh ta mai a!
India ram ropui taka Prime Minister Narendra Modi chu Karnataka inthlanah campaign-in a vir buai hman hle a. Japan rama G-7 inhmuhkhawmnaah a kal hman a, Odisha-a rel che sual chu a hmunah a tlawh a; phur takin USA-ah a zin a. Thihna leh in leh lo nei lo vakvai mi tam tak Manipur-a India mite chungchang erawh chu kam khat tê mahin a sawi lo. Chu chang a ni lo, Ni 18 June-a Mann ki baat-a a thuchahah Gujarat vela Cyclone tuarte chungchang a sawi laiin, Manipur buai vanga chenna nei lo leh raltlan mi sing tam tak tawrhna rapthlak tak erawh chu a sawi lo. Opposition party leh media-hovin sawisel luai luai mah se, tun thlengin Manipur buainaah a beng a chhu ngawng lui tlat a ni. Sipai singli chuang leh state force-in thla khat leh a chanve chuang buaina ching fel lova inthah, pawngsual leh Union minister in hial hâl a nih hnuah pawh Manipur chu President’s Rule-ah dah a ni lo va. Meitei hel pawl pahnih lah chu ngaihmawh an ni bawk hek lo.
Indian Arm forces singli chuang Manipur buaina ching fel tura thawn luh an ni a, an tam tawk a ni. Hengho leh Manipur police te hi ‘Unified Command’ hnuaiah dah an ni a, a command-tu hi central lama thuneitu lian ni awm tak a nih laiin, Chief Minister hnuaia mi a ni mauh mai hi Manipur drama-a sawi hlawh tak zinga mi a ni. Heti taka ni sawmli chuang buaina a sosan hnuah pawh Northeast State hruaitute chu an ngawi ṭhup a. Northeast-a BJP lalpa tia hriat hlawh Assam Chief Minister Himanta Biswa Sarma chu Manipur-ah Meitei-ho leh tlang mite tlawhin a kal a, media lam chuan an kap zui luai luai a ni. Mizoram Chief Minister Zoramthanga chu Northeast state zinga thu leh hla nei awmchhun a ni a. Adviser ṭha tak tak a neih avangin che sual lo turah ngai ila. Mahse, raltlân sing chuang Mizorama lo lut zingah Relief Camp-a dah an tam lo hle a. Hei pawh hian Central sorkar aṭanga ṭanpuina pek chungchangah pawi a thlen em lo vang chu. Engpawhnise, Manipur drama kalphung kan thlir chuan Mizorama Zofate leh politician-ho hian, chintawk leh awmze neia thil kalpuina chang an hre em ang chu. He drama-ah hian ‘A leh a linga tui thlawr bel’ tih ang maia thil a kal dan hi hriat tlan a pawimawh hle awm e.
Kristian Biak In leh Kristian hmun pawimawh tam tak hâl leh tihchhiat chungchang chuan media lamah sawi a hlawh nêp hle mai a. Union Home Minister-in Manipur a tlawh ṭum pawhin a ngaihmawh zingah a tel pha lo. Mi tam tak eizawnna a tawp a, chhungkaw tam tak an buai a. Zirlai tam takin harsatna an tawk a. Manipur state pum pui a buai a, thla khat leh a chanve hnuah pawh internet tihtawp a ni. Inkah leh In hâl a la tawp lo va, Judicial Probe lah chu hmanhmawh taka kalpui lem lovin thla ruk chhung hun pein an pawt fân a. Meitei leh Zofate inbeihna angin an sawi châmchi a. Meitei helho chuan Zofate chenna in leh khaw tam tak hâlin mi tam tak an that a. In hâl leh inthahna hmun chu Meiteiho chennaah ni lovin Zofate chennah a ni deuh vek. Chuvang chuan Meitei helhovin Zofate an beihna a ni. Relief Camp-a awm leh râltlanho pawh Zofate deuh vek an ni.
Inkahna leh khaw hâl chhunzawm a nih mek laiin, a kaikuang bera ngaih Chief Minister N. Biren Singh telna ‘Peace Committee’ lianpui mai Zofate leh Meitei-ho pawm tlak loh an din a. He peace committee pawh hi inremna pawhfânna ang lek fanga ngaih theih a ni. Inremna atan hian Zofate leh Meitei-ho rin ngam, mi tlem rêm râwm chu ruat ni se awmzia a nei ngei ang. Tun hnu zela inrem taka an awmho theih nana kawng dap chhunzawm chu thil pawimawh tak a ni.
Buaina tih punlun leh zuah len a nih tak hnuah hi chuan, hmanhmawh taka chinfel a harsa zo ta a ni. Zofaten ‘Separate Administration’ an ngiat tihpuitlin chu inremna tluantling atana pawimawh ni mah se, Central sorkar chauhin a tihlawhtling thei. Manipur-a helho kut phuar a nih a, chi leh hnam bik thliar lova ram hruaituten hma an lak hnuah chauh a chin fel theih dawn a ni. A ching fel theitu berin an ngaihthah a, ngawih an chuh tlat avang hian he drama hi tihtawp mai theih a ni rih lo a ni. USA-a Prime Minister zin a lo haw hunah ram dangah emaw, state dangah emaw vir buai lo va, Manipur buaina ching fel tura hma a lak phawt chuan beisei a la bo lo. Engtin tak ni zel ang maw?
Manipur drama tharlam ber chu awmze nei lo tura a ṭhi beh ber, Prime Minister awm loh laia ‘All Party Meet’ an ko hi a ni. Meitei-ho tihsual lian tak pakhat chu Mizoramah Meitei sang tel an awm ve tih hre lo ang mai a, Mizoram mi ngei Manipur-a chengte pawh an vaihma vek mai hi a ni. He thilah hian Mizote chu puitling taka chein kan rama Meitei-te chungah kut thlak lo turin kan inkhap thei a, a lawmawm em em. Chutih lai erawh chuan Mizoram mi leh sa ngeiten kut an tuar hi a na ti pawl an awm pawhin a mawh lo.
- V.L. Zaikima