MIZO TLÊM CHHAN *Cesarean birth*
A KAMKÊUNA
Kum 1952 aṭang India chuan National Programme for Family Planning a kalpui ṭan a, fa nei tlem, chhang khàt, insiam lawmman (incentive) siamin a kalpui ṭhin a ni. Family Planning Insurance Scheme pawh November 29th, 2005 aṭang khan kalpui a ni tawh bawk. Khawvel pumpuia mihring pung chak lutuk tihziaawm nan kum tin July 14 hi World Population day atan hman ṭhin a ni. An thupuiah pawh, "Khawvelah mihring tam uchuak a hlauhawm avangin mihring pung chak lutuk tur thununin kan chênna khawvel hi chhanhim rawh," tih a ni.
June 4, 2019 khan Synod Executive Committee vawi 280-na chuan 'Tunlai thiamna hmanga naupai leh fa neih chungchang kaihhruaina' a chaiho kha a ni a. Khami kal zelah khan Mizoram Synod chuan fa neih tam a ṭulzia leh pawimawhzia hriain hma a la chho mek zel niin a lang. Kohhran lian berin heti zawnga hma a làk takah chuan Kohhran tè nau zawkte pawhin an ṭawmpui ve nghal niin a lang. sawiselna an nei hran lem lo va, an huang chhung ṭheuhah an nunpui ve nghal mai niin a ngaih theih. Mahse, Mizoram Synod angin hmalakna erawh an neih hriat a ni lo.
KHAWVEL DINHMUN
Nikum 2022 thlenga khawvel pum huapa naupiang pun dan dinhmun chu mi 1000 zelah 17.668 a ni a. 2021 pian punna kha mi 1000 zelah 17.873 niin 2022 ai khan 1.15%-in a tlem a; kum 2020-a pianpunna chu mi 1000 zelah 18.077 niin 2019 ai khan 1.12%-in a tlahniam a ni. Tichuan, khawvel pum huapa hmeichhe nau piang zat chu 3,904,727,342 emaw 3,905 million emaw 3.905 billion, emaw 49.58% nia chhut a ni. Tichuan, khawvel huapa mipa piang zat chu 65,511,048 emaw 65.51 million emaw niin kum 2021 Gender Ratio chu hmeichhia 100 zelah mipa 101.68 an piang tihna a ni. Khawvel pum huapa thlir chuan hmeichhia aia mipa tamna hi a inthlàu lem lo hle.
INDIA DINHMUN
Nikum 2022 thlenga India rama naupiang pun dan dinhmun chu mi 1000 zelah 17.163 a ni a; 2021 ai khan 1.23% in a tlahniam a; 2021-a pianpun dan dinhmun chu mi 1000 zelah 17.377 a ni a, 2020 ai khan 1.22% in a hniam a ni. 2020-a India rama pianpunna chu mi 1000 zela chhutin 17.592 a ni a, 2019 aiin 1.2%-in a hniam a ni. National Family Health Survey (NFHS)-in India ram bika gender ratio a tihchhuah December 2021-a tarlan a nih danin mipa 1000 zelah hmeichhia 1020 an awm. Hetih lai hian 2022-a sex ratio chu hmeichhhia 1000 zelah mipa 1068 an piang ve thung a, khawvel pum sex ratio chhut chuan hmeichhia 1000 zelah mipa 1016 an ni ve thung. Mipa piang hi hmechhia aiin tam zawkin lang mah se, hmeichhia an pung chak hle niin a hriat theih.
MIZORAM DINHMUN
Aadhar Statistics 2022/2023-in Mizoram dinhmun a chhût danin Mizorama mihring awm zat chu 1,205,974 (1.21 Millions) a ni a. Kum 2021 chhiarpuia mihring 1,091,014 nen khan khaikhinin 10.54%-in mihring kan pung tihna a ni. Mizoram Sex ratio chu mipa 1000 zelah hmeichhia 976 an awm a, kum 2011 chhiar puiah khan mipa 1000 zelah hmeichhia 935 chauh an nih laiin, tun dinhmunah chuan 976 niin hmeichhia hi an pung chak hle tihna a ni thei ang. Khawvel pum huap leh India ram pum huap thlirin mihring pian punna hi a hniam tial tial a, hei hi a chhan chu kum 1952 aṭanga National Programme for Family Planning khawvel pum huap leh India ramin a kalpui vang a ni.
National Programme for Family Planning Mizoramin a kalpui ṭantirh aṭang khan North Eastern State zingah chuan he programme kalpui hlawhtling ber pawl kan ni hialin a rinawm. Zoram zim téah hian mihring kan pung chak lo hle a, hei vang hian kan vela hnam dang (non-Mizo) awmte'n min chimral (assimilate) hlauvin kan khûr chhe lo chauh ṭhin ni berin a lang. Hetiang a nih vang a ni mahna, June 4, 2019 khan Synod Executive Committee vawi 280-na khan 'Tunlai thiamna hmanga naupai leh fa neih chungchang kaihhruaina' a chaiho chhan kha! Hetia Kohhran lian berin a kalpui takah chuan "fa neih tlêm changkànna" ti ṭhin khan fa neih uar kan inzirtir leh ta a, a nihna takah chuan National Programme for Family Planning kan dodal tihna a ni ber. Mahse, kum rei tak kan lo kalpui tawh a nih avangin beihpui thlàk chiam ṭhin mah ila, a sàwt vak lo a ni tih chu a chiang thawkhat hle.
CHIMRAL A HLAUHAWM
Tarlan tawh angin Mizoram hi a dung mel 200 a vang Mel 100 = 21,081 km² a ni a. Mihring pawh maktaduai 1.2 lek kan la ni. Heti chung hian National Programme for Family Planning la thutak ber ṭhin kha kan ni a, chutih laiin ṭhenawm ramte leh kan ram chhunga hnam tlêm zawk (minority) e.g. chakma, bru, vai etc. te chimral kan hlau leh lawi si niin a lang. Family Planning kan kalpui uar êm êm lai pawh khan heng kan zinga hnam tè nau zawkte hian insiam an uar ve lem lo niin a lang.
NGATI NGE KAN TLEM?
National Programme for Family Planning la thutak ber thin kan nih bakah damdawi ina nau zai chhuahsaka nau nei (C-section/cesarean birth) an tam em avang hian nau piang an tlem phah a ni. Kum 1500 daih tawhah khan Switzerland mi Jacob Nufer chuan a nupui naupai chu hlawhtling takin a zai chhuahsak a! Hei hi khawvela a hmasa ber a ni. India bikah chuan Shavarimuthu hi Women & Children's Hospital Thycaud-ah 1920 khan zai chhuah hmasak ber a ni a; a zaitu pawh surgeon Mary Poonen Lukose a ni. Mizoramah hian engtik aṭang khan nge nau zai chhuah hi kan chin ṭan ka hre thei lo. Nu nunna atana hlauhthawnawm leh raicheha thi an tam lai tih lohah chuan tun hma zawng kha chuan damdawi ina nau zai chhuah (c-section@cesarean birth) hi a awm ngai lo ti ila kan sawi sual tampui awm lo ve.
Amaherawhchu, hun eng emawti kal ta aṭang khan damdawi ina nau inzai chhuahsak hi kan uar thar ta hle mai. Nau zai chhuah hi nunna atan hlauhawm lem lo mah se, hmeichhe tam takin fa neih tlem (birth control)-na hmanrua ang hrima ngaiin, "Kei chu damdawi ina zai chhuahsak ka ni a; fa ka pai peih tawh lo, ka nunnain a tuar ang," an tih phah zaih a, Mizo nau piang tur tam tak an pian loh phah tak avangin tun aṭanga kum 10 a kal leh meuh chuan Mizote hi kan tlem sawt ngawt ang. Manipur-ah khian Mipui 34,36,948 an awm a; chung zingah chuan meitei 53%; Naga 24% leh Kuki/Zo tribes (Chin-Kuki-Mizo) 16% an awm. Manipur dinhmun han thlir phei hi chuan insiam kan uar lutuk leh nau nei ṭha pangngai thei reng kan han inzai chhuahsak hmiah hmiah zel mai hi a pawi tak zet a, hnam thil khawih daih a ni tih kan hriat a hun ta hle mai! Mihring leh nungcha hnute pe chi (viviparous animals@mammals)-te hi nau hring tura siam kan ni a; nau awl lutuk leh natna pawh nei lo; fa 10 thleng pawh hring se chhiatpui lo tur tam tak kan inzai chhuahsak thlazen mai hi chu, Zohnahthlak tan hmelma lian tak a ni thei em? Ngaihtuah chian a hun ta hle.
A TLÂNGKAWMNA
Family Planning Programme kan kalpui hnua fa neih uar ABRAHAMA policy Kohhran lian berin a kalpui leh tak hnua kan pian punna tlemzia, nikum 2022-a Synod statistic aṭang hian a chiang hle. Nikum 2022-a piang zawng zawng hi mi 8,367 an ni a. Thi zat hi 4,422 an ni thung. Kan punna zat hi mi 3,945 chauh a ni a. Kohhran 297 awm mekah, kohhran mala chhutin mi 3.49 chauha pung kan ni. Fa neih tam kan inzirtir hi a awmzia lutuk lêm lo a nih hmel hle.
Fa neih tlêm changkãnna nia hriatna hi pul hri anga kan tlansan a hun viau tawh a ni mai lo'ng maw? Fanau malsawmna min petu Pathian hian a chãwmna tur malsawmna hi min pek a phal a, Amah rin ngamna nena kan pên ngam phawt chuan Mizoram Synod hmalakna hian awmzia a nei thei chauh mahna!
Kum 2020 AMC inthlanna Voters-ah khan hmeichhe tam zawkna hi 15,000 chuang a ni tawh a, ram pumah phei chuan 30,000 a tling. Zawng lai % hriat ni chiah lo mah se ngaihruat ta ila, vote nei thei - puitling chinah hian nula 2,000/3,000 vel hi chuan AMC area-ah hian pasal tur mipa insem ni dawn ta se, pasal tur an chang lo hrim hrim dawn niin a chhut theih. Mipa death rate hi 25-40 niin a sang ber bawk si a. Chu bakah nula pasal neite pawh hi an kum a tam tlangpui a, kum 30 chung lam an ni ta fur mai nen! Hetiang a nih zel chuan fa neih tam duh mah se, fa neihna hun ṭha (pregnancy period/chance) a tlêm tawh ṭhin a, fa neih tam duh mah se awmzia a nei lo tihna a ni ber mai. Chuvangin, NPFP ngai pawimawh lo va kan kal dawn rau rau a nih chuan nula tlangvãl; nuthlawi pathlawi inngaizawngte leh nu leh pate hian birth control pill hman uar lo ta se, nau tihtlàk (abortion) pill ei uar lo bawk ta se, CD pawh HIV/AIDS kai hlauhthawnawm lo, hriat chiante lakah chuan hmang lêm loin a tam thei ang fa neih ngei tumin ṭan la ṭheuh ta se, tuna Kohhran hma lãk mekna hian awmzia a nei ngei ang.
-Dr. C. Lalrampana