TATA
A hming ringawt pawh hi a pui a pangin kan hriat tlanglawn a ni awm e. TATA Group hi–company lian leh ṭhangduang tak ni chho turin 1868-ah Jamsetji Tata chuan sum lu (capital) ₹21,000 nen bul a ṭan a. Jamsetji Tata chuan, “Zalen taka sumdawn theihna ramah chuan mipuite hi company-a neitu (stakeholders) ngawt ni lovin a din chhan laimu ber an ni zawk “, a tih angin Tata Group hian vawiin thlengin hlawkna ngawt ûm lovin mipui mimir te hamṭhatna tur hawiin an sumdawnna an la kalpui reng a ni.
Tata hian tun dinhmunah ram 100 chuangah inzar pharhin, lirthei aṭanga ni tin mamawh, chi thlengin an siam chhuak a. Heti fakaua sumdawng lian leh huhang ngah lo kaihruai tawhtu an Chairman-te sulhnu leh India tana Tata hnathawh zozaite hi tlem a zawng ka han thailang dawn a ni.
Jamsetji Tata : March ni 3,1839-ah Navsari, Gujarat-ah piangin. Kum 14 a nih laiin a pa sumdawnna a pui ṭan der tawh a. Elphinstone College aṭanga a graduate hnuin a pa hnuaiah kum 9 a han thawk ren rawn a. Kum 29-ah sumdawnna bul ṭan ve in, he a sumdawnna hi Tata company tiha kan lo hmelhriat tak hi a ni.
Chinchpokli khuaa oil mill tlachhia leiin textile mill-ah a let a. Nagpur leh Corla, Mumbai-ah te cotton mill bun belhin a sumdawnna chuan hmasawn zelin a lo ngelnghet chho ta hle a. London a zin ṭumin Jamsetji-a chuan Thomas Carlyle thusawi ngaihthlain, thir (iron) hlutna hrethiama siam chhuak leh hmang ṭangkai thiam ram apiang chuan hausakna namen lo an tel ṭawk dawn a tih chuan a chiah hneh hle a. Tichuan, iron & steel factory India rama bun tumin a kul a taiin kum 17 chuang zet hun hmang chhoin, Durg district, Chattisgarh-ah chuan an duhthusam hmun an hmu fuh ta a. Factory din a nih hma hauh kum 5 liamtaah Jamsetji-a hian a fapa Dorab hnenah lehkhathawnin, an chet tlatna hmun tur kawngte chu zau hen hawn taka duang lawk tur leh a khaw chheh velahte chuan khaw lum tihziaawmna tura thingphun uar sauh tura chahin, khaw mite tana chhenfakawm tur khelmual leh sakhaw biak in te pawh siamsak tura hrilh bawkin, hengte hian hmakhawthlir nei ṭWha leh mi tin huapzo hmasawnna a changchawinate hi hruaitu tana zir tham a tling awm e.
An hun lai hian Bombay-ah hotel changtlung tak Esplanade Mansion, Indian mi challangte tan leh Great Western Hotel leh Apollo Hotel mi ngote tan an hawng a. Mahse, khawvel huap meuh hotel changkang erawh India chuan a la neih bar loh avangin chumi siam duhna thinlung chuan Jamsetji-a chu luahin, architectural engineer FW Stevens leh a puibawm turin Raoseheb Sitaram Khandera leh DN Mirza te ruaiin hotel project chu an ṭan ta rawih a. Naval Yacht leh Apollo Bunder inkarah chuan India luxury hotel hmasa ber leh hmingthang eltiang Taj Hotel chu 16 December, 1903-ah mipuite tan a kawngkharte chu an hawng ṭan ta a. Taj Hotel sakna tur lungphum an phûm ṭum hian Jamsetji-a chuan Taj Hotel neitu nih a rilruk lem loh thu leh Indian-te hian theihna kan nei ve a ni tih pholanna atan hotel chu a sa mai zawk a ni tiin.
A theihna leh hausaknate India mipuite tana hmang ṭhin Jamsetji Tata chu 19 May, 1904-ah kum 65 mi niin a hringnun zinkawng chu zawh tàwpin, a dam laia dollar tluklehdingawn za leh pahnih ($102 billion) mite ṭanpui nana a luanchhuahna chuan ‘Philanthropist of the Century ‘ nihna chelhtirin, ‘Father of Indian Industry ‘ tih hiala hriatreng a ni ta bawk.
Dorabji Tata: Sial rangin sial rang a hring, sakawlin sakawl a hring tih ang maiin Dorabji Tata hian a pa Jamsetji Tata hnung zuiin, ram tana mi thawhhlawk leh sumdawnnaah pawh a hmui ngil hle a ni. Jamsetji Tata khan scientific research leh higher education hi ram hmasawnna atana a pawimawhna hrethiamin, world class university India tana chhawp chhuahsak tumin a tha leh zung 1890s chho aṭangin a seng a. A thil tum tihpuitlin ngei tum hian a sum leh ram ṭhenkhat a tihral phah hial. Ni 31,December 1898-ah Jamsetji leh zirtirtu ṭhenkhat chuan Lord Curzon hmuin university din ṭulzia an thlen a. Amaherawhchu, Lord Curzon-a remtihna an hmuh theih tak loh avang chuan university din a tumna chu pamṭul rih a ngaih phah ta a.
Jamsetji Tata boral hnuah Dorabji Tata chuan a pa suangtuahna chu puitlinsak ngei tuma hma lain, Viceroy thar Lord Minto chuan university din phalna chu a pe ta hlauh a. Tichuan, mi thiam ṭhahnem tak chher chhuak tawhtu Indian Institute of Science (IISc) chu 1909-ah an din ta a ni. He institution-ah hian Nobel Laureate CV Raman, Vikram Sarabhai ‘Father of the Indian Space Program ‘ leh Homi Bhabha ‘Father of the Indian Nuclear Program ‘ te pawh an lo thawk tawh ṭhin a ni. Hydroelectric power plant hmasa ber Wisconsin hydroelectric project 1882-a an siam hma daih tawhah Jamsetji Tata chuan tui tha chakna hmanga kawlphetha siam chhuah tumna a lo nei leh dim diam tawh a. Tata kawlphetha siam chhuah hmanga Bombay tih en a mitthla chu a taka chantir tumin, architect David Gosling leh East India Company thawhpui company ṭhenkhatte nen inthurualin Tata Power Company an din ta a. Taksa lam bawrhsawm tak chungin mawng vawm ba ang maiin Jamsetji-a chu kawlphetha siam chhuah tum luat avangin an thawk leh lawp lawp a. Vanduaithlak takin a duhthusam puitlin hmaa a boral tâk avangin Dorabji Tata chuan, a pa hnathawh chu hlenchhuahsak tumin an bei ta ṭau ṭau a. A pa boral aṭanga kum 7 hnuah Indrayani luipui aṭang chuan kawlphetha an siam chhuak ṭan ta a ni. Dorabji Tata hian Homi Bhabha fanu Meherbai Bhabha nen inneiin, a nupui hian June 1931-ah leukemia (thisen cancer) avangin a boralsan a. Heng hunlai hian India ramah cancer enkawlna awm lovin, Dorabji-a chuan he harsatna hi sutkian tum viau mah se, 1932-ah a thi ta hlauh mai a. Amah nghilh loh nan, a ai awhtu Nowroji Saklatwala chuan Tata Memorial Hospital Parel, Bombay-ah kum 1941-ah dinin. He damdawi in khum 75% hi mi harsa te tan an hauhsak (reserve) a. An inenkawlna senso zawng zawng chu Tata Group-in tumsakin, khawvel huap pawha cancer enkawlna damdawi in ṭha leh changtlung ber te zinga mi a ni tawh.
Dorabji Tata chanchina mite hriat lem loh chu Indian Olympic Council President hmasa ber niin, Antwerp Olympics leh Paris Olympics (1924) a India aiawha kal infiammite senso tur a tumsak vek. Kum 1920-ah industry huanga a thawhhlawk avangin knight (pasalṭha) nihna hlan a lo ni tawh bawk.
JRD Tata: Nowroji Saklatwala lungphuchawla a thih thut avangin JRD Tata chu kum 34 chauh niin Tata Group Chairman nihna a koah nghah a ṭul ta.
Kumpinu sawrkar chuan Tariff Commission kaltlangin India ramin thil siam chhuah kawnga hmasawn a duh chuan chemical processing a ngaihthah thiang lo tiin, heng hunlai hi industry tana chemical pawimawh soda ash leh caustic soda te ram dang aṭanga chàwkluh ṭhin a ni a. British leh German sumdawng lianten chemical industry chu an thunun hneh hle a, mi thar tan he sumdawnna huanga zuan luh chu atthlak tak tur a ni. Mahse, bul ṭan hma hauha lunghnuala inhnuhdawh tumna JRD Tata chuan pu lovin, industrialist ṭha bik a nihzia pholanna atan hman a tum ta hlauh zawk a. A thil tum leh indopui a innan chin avangin bungraw châwkluh hautak hle mah se, chemical factory dinna atana khawl mamawhte chu lakluh hram tumin an bei fat fat a. Vanduaithlak takin an bungraw phur lawng chu kah pil niin sum ṭhahnem tak a hloh a, an industry din tum pawh a khaihlak phah a. Mahse, Sweden aṭangin an khawl mamawh chah leh ngatin mi thiam ṭhahnem takin theih loh hul huala an ngaih lai leh, harsatna namen lovin a tlakbuak karah Tata Chemicals chu Mithapur, Gujarat-ah an inbun fel ta heu mai a ni. Mi harsaten tui thianghlim man tlawm zawka an in theihna tura Tata Swach filter siamtute pawh Tata Chemicals hi an ni.
JRD Tata chuan Jamshedpur-ah factory tè náu tak pakhat chu nuai 45-a leiin, Tata Engineering & Locomotive Company (TELCO) a din a. German lirthei siamtu Daimler-Benz nena thawk dunin truck lar tak 407 chu an siam chhuak a, India rama truck hralh chhuah 70% lai chu 407 ni ta maiin, mipuite mamawh pawh an phuhru zo lo va. A man leta ngam mi ṭhahnem tak awm mah se, JRD Tata hian a man a tihsan phah dèr lo. A chhan bulpui berah chuan sumdawng tan hlawkna chu pawimawh na ngiang mah se, mite harsatna tawh hmang ṭangkaia hlawkna tel ṭawk chu thil dik ni theia a hriat tlat loh vang a ni. A rilru puthmang hi Silchar kawng dan a nih changa thil man to ûr ûr ṭhin nen hi chuan a inpersan deuh awm e.
An hunlaia cosmetics te chu ram dang aṭanga lakluh niin, Pu Nehru-a chuan hemi tihtawp tumin JRD Tata hnenah cosmetics siam chhuak turin a ngen a. Chumiin a hrin chhuah chu cosmetic brand hmingthang tak Lakmé hi a ni. Tin, khawvel huap pawha airline lar Air India hi JRD Tata-in 15 October, 1932-ah a lo din bawk a ni. Sumdawng zinga a hmasa ber leh awmchhun ni turin 1992-ah India chawimawina sang Bharat Ratna hlan a lo ni tawh bawk. Ni 29 November, 1993-ah ‘Father of Indian Civil Aviation’ chu a lo chawl ve ta a ni.
Ratan Tata: Tata sawi apianga hmaih thiang lo Ratan Naval Tata hun a rawn her chhuak ve ta. Khawvel ramte hi an car siam chhuah hmanga chhinchhiah ni foin, England chu Rolls Royce leh Jaguar, Germany pawh Mercedes Benz, America lah Ford. Chutih laiin India nena hmehbel tur car erawh kan la nei hauh lo. Tichuan, Ratan Tata chuan India chhul chhuak ngei car siam tumin engineer ṭha rual lakhawmin, TELCO’s Engineering Research Centre-ah chuan an thawk ta mup mup a. 1998 bi-annual car exhibition New Delhi-a neihah chuan Mizote pawna kan hmelhriat Indica car chu an pho chhuak ta rup a ni.
Two wheeler-a middle class chhungkua chép taka inphur ṭhinte harsatna sut kiansakna tur mi nawlpui lei phak, car siamsak hi Ratan Tata dream lian tak a ni a. Amaherawhchu, car man tlawm siam chhuah chu automobile company lian BMW leh Chrysler te pawh kut bénga lo siam tawhtu a nih avang chuan thil theih loh niin miten an ngai a. Mahse, Ratan Tata chuan tih theih loh chu dictionary-ah chauh a awm tih nemnghettua ṭan tumin, engineer te chu $2500 aia man tlawm car design turin a ti a. Kum 2 liam hnu chuan car design chu an peih fel a, mahse a siamna hmun tura an ruahman West Bengal-ah chuan dodalna nasa tak an tawk ta tlat a. Hetih lai tak hian Gujarat CM Modi hnen aṭanga sawmna duhawm tak an hmuh bawhzuiin Sanand, Gujarat-ah car factory chu an bun ta zawk a.
Kum 2009 a rawn herchhuah meuh chuan an car siam chhuah thar chu Ratan Tata chuan khalhin, tih theih loh chu tihin a awm ta. Rinhlelhnaa khat mi tam tak chuan chhiah lak dan thar leh raw material man sân chhoh zel avang chuan a man zat tura a sawi lawk aia to zawk turin an la ngai fan a. Mahse, Ratan Tata chuan, “Thutiam chu thutiam a ni,” tiin cheng nuai khat man car Nano chu mipuite tan a chhawp chhuak ta a ni.
TATA an ni tlat : Tanzania rama Natron dilah chuan soda ash ram economy chawi kang lawih thei khawpa tam an hmu chhuak a. Hetih lai tak hi Tata company-in Africa khawmualpuia sumdawnna huang zauh tuma hmalak an tum lai nen innang fuhin, Tata tan pawh hun remchang tak niin, Tanzania sawrkar chuan soda ash factory dinpui turin a sawm a. Mahse, Natron dil chu Kânghlai (flamingos) te inthlah punna hmun a ni tih Tata company-in an hriat chuan project aṭangin an inhnukdawk ta daih a. Bird Life International chuan an chèt dan chu fakin company dangte paw'n entawn turin thuchhuah an siam hial a ni.
2008-a Taj Hotel-in helho beihna a tawh ṭum khan hotel hnathawk leh a chhehvela nepnawi zuar nunna chánte chu thliar hrang hauh lovin zangnadawmna a pe vek.
Hosur, Tamil Nadu chu Bengaluru aṭanga hnai te, khaw rethei tak leh an eizawnna bulpui ber pawh agriculture niin, Tata-in an khuaa factory 1987-a a hawn dawn chuan Bengaluru aṭanga engineer rawih mai chu thil tih awm tak ni mah se, Tata company danglam bikna tarlana'n a khaw mi, pawl 12 zir zo tawhte chu Bengaluru-ah training-tirin, factory-ah chuan an chhawr zui ta a. He factory ngei hi khawvel huap pawha sana brand ṭha Titan siam chhuahna hmun a ni ta.
Tata Group sum deh chhuah 60% lai hi ram pawn aṭang niin, an hnathawh ṭhat avangin London Mayor chuan British company ang hialin a chhuah. TATA tiha hawrawp ‘T’ hian trust (rinna) a lantir niin Indian tam takin an sawi hial.
A tawp berah chuan, family business te chhuan thumna (3rd generation) a an tlakchhiat tawh ṭhin laiin, Tata erawh kum 150 chuang sumdawng lian leh ngelnghet tak an la nih theihna chhan an ze nghet tak hi ram hruaitu, sumdawng leh mipui mimir tan zirlai pawimawh a ni.
- Remsanga