Written by
- Z.D Lalvunga Journalist
Aizawl

BUDGET LEH HOUSE & THILDANG

Aizawl: Mizo mipuite hian Budget tih thu hi chu kan hre tlang viau a. House tih pawh hi, Assembly House a ni tih kan man thiam leh mai bawk a, hemi awmzia hi tlem; mithiamte zarah tarlan han tum ta ila. 

India Constitution hian State Budget chungchang hi a khawih tlem hle a, Article 202-209 hian Budget leh State sum thu hi a sawi hlek a. Article 208-na in a phalsak angin, “State hrang hrangten an state chhunga budget an buaipui dan tur an siam thei ang” an tih angin keini pawhin, Rules of Procedure & Conduct of Bussiness in, Mizoram Legislative Assem­bly ah Rules 143 aṭanga 159-hi kan siam ve a. India Constitution leh kan Mizoram Rules a kan tana pawimawh tlem han thlir thuak ila. 

1.        India Constitution Article 203-na chuan, “Expendi­ture charge upon the Consolidated Fund of the State” atana sum ruahman chu House-a MLA ten an vote a ngai lova, a sawiho erawh chu phal a ni, tih angin a sawi. Chutianga “Expediture charge upon the Consolidated fund” chu Governor hlawh enkawl­na te, Legislative Assebly Speaker/ Dy Speaker hlawh leh enkawl­na te, High Court-a thawk ṭhenkhat hlawh leh enkawlnate leh Mizoram Public Service Comission (MPSC) sum hman tur te hi a ni. 
2.    Rules of Procedure & Conduct of Business in Mizoram Legislative Assembly a Rules 144-na chuan Budget (Annual Financial Statement) hi House-a putluh a nih niin sawiho a phal lo. 
3.    Rules 147(I) chuan Speaker-in sawiho ni tura a ruat, chu chu Budget pharh a nih aṭanga ni 2-aia hma lovah Budget sawiho hi phal la ni.
4.    Rules 148-leh 149 hian “Cut Motioin” hmanga Budget ami Department Grant sum ruahmanna duh loh vanga sum paihsak dan a sawi a. “Cut Motion” chi hrang hrang - “Disaproval of policy Cut” te, “Economy Cut” te, “Token Cut” a hrilhfiah hlawm a ni. Rules 150-152 hian Speaker-in “Cut Motion” a pawm theih dan leh a hnawl theih dan a rawn sawi leh bawk.
5.    Rules 155-hian Suple­mentary Demands sawiho a nihin a tira sum neih (original grant) emaw a policy emaw sawi a phal lova, a belhna (suplemen­tary demands) lai chauh sawi a phalsak a ni. 
6.    Estimate Committee hi a dah lal phian mai. Finance Minister hnenah Estimate Committee chuan rawtna a lo siam a (Rules 143(2) in a sawi angin) chungte chu Finance Minister-in a ngaihtuah hnuah Budget chu House-ah a pharh (lay) ang a, tih a ni. Estimate Committee hian Budget chungchangah rawtna te hi an lo nei ṭhin tawh reng emaw! 
7.    Rules 148-na vek hian Budget Grant sawiho a nih hian a titlem tur zawnga “Cut Motion” an nei a nih loh chuan tihdanglam (Amendment) motion put luh reng reng a phal lo.

Kum 19 liam daih tawhah khan Legislative Assembly a MLA ten lungsi taka March thlaa Budget an passed kha, Budget hmel danglam dawrh khawpin leh, a bu a siam tham teh meuhin Finance Deptt. khan a sawp danglam a. House-ah zawk pawh hian Budget chungchanga lungawi lohna entir nan “Cut Motion” te a nih law law loh chuan Budget Grant sum tel tihdanglam (Amend) tura “Motion” put luh takngial pawh an phal lo chu a ni si a, hengte hi engtia sawifel chi nge ni ang aw! Financial Control satliah ni lovin hetia sum an hlehṭhen sak hi sum nei lo hlen tur niin a lang leh nghal bawk si a. 

Financial Year: He hawrawp (word) hi kan hre lar hle a. April ni 1 aṭanga kum leh March 31 chhung hi sorkar Financial Year a ni a. U.T kan nih lai khan MLA pakhat (Nominated seat) khan Mizo kumthar leh sorkar kumthar inang lo hi kan ram hmasawn theih loh chhan a ni tiin House-ah a sawi tawh. 

Financial Year hi March thla hian a tawp avangin, March thla hi sorkar hna­thawk ṭhenkhat chuan “hlu” an ti em em a. Damlo chung pawhin office an kal hram hram ṭhin, pawisa siam hun a ni. Office ṭhenkhat phei chuan dawrkaite hnen aṭangin an sum liam (laps) tur hman hrim hrim duh vangin an neih loh chi zawng zawng thlengin lehkha in an siam rem ṭhin a. (Hetiang ang sum chhehrelhna ang chi hrang hrang receipt hi kei ngei pawh hian ka hmu chiang hle ṭhin) Hmun ṭhenkhatah phei chuan, pawisa hi a zangkhai leh hnawksak lo bera ngaiin “A tak awm lo hlir kha an dawr ṭhin a ni. Hetiang hun lai vel hian kan Finance Minister zahawm tak kha bazar dawr pakhata ka awm laiin a rawn lut ve a. Financial Year chungchang hi ka sawipui vak tawh nghe nghe a ni. 

Ani pawh chuan, “Sorkar Financial Year tawp thlaa sum kan hman zawng zawng hi, kum khat chhunga hman belh zawng zawng hmun 4-a ṭhena hmun khata tling fo ṭhin awm e” a ti hial a ni. Hetiang hi mipui sum kan thehthang dan a nih avangin miretheite thleng phak budget hi chu kan la hlat khawp ang le! 

Re-Appropriation: Hei hi mipui lam chuan kan hre meuh lo niin a lang. Sorkar hnathawkho hi chuan, an hre bel hneh ang reng khawp mai. Major Head pakhat hnuaia sum kha chu mamawhna apiangah a hman theih ṭhin a. Post fillup loh vangin hlawh tur kha cheng nuai 2 nuai 3 lai a lo chuang a nih chuan, motor lei nan te, mamawh lei nante leh budget session-a O.E an tih mai, Office Expenditure an dah vek tawh hnua expenditure ang deuh a ni. 

Mamawh dangah te pawh hman a ni ṭhin. Hei hian sum chu tipung viau mah se, hman dik aiin dik loh hi a tam zawk fo ang. Hei hi Finance Minister hmasa a hmuh dan chiah a ni bawk. 

(NB: Budget Speech hrang hrang leh ṭul dangin kan la chunzawmin kan la tarlang mai thei bawk, a tul chuan!)